Chế độ ăn cho trẻ thừa cân béo phì
TS.BS Trần Thị Minh Nguyệt, Viện Dinh dưỡng quốc gia cho biết, tình trạng thừa cân – béo phì ở trẻ em đang ngày càng phổ biến và trở thành một vấn đề sức khỏe đáng lo ngại. Không chỉ ảnh hưởng đến ngoại hình, tình trạng này còn làm tăng nguy cơ mắc các bệnh mạn tính như đái tháo đường type 2, rối loạn lipid máu, tăng huyết áp và các vấn đề tâm lý. Vì vậy, việc điều chỉnh chế độ dinh dưỡng cho trẻ cần được thực hiện một cách khoa học, an toàn và phù hợp với lứa tuổi.
Theo TS.BS Trần Thị Minh Nguyệt, sai lầm phổ biến của nhiều phụ huynh là cắt giảm quá mức khẩu phần ăn của trẻ với mục tiêu giảm cân nhanh. Tuy nhiên, trẻ em vẫn đang trong giai đoạn phát triển nên cần đầy đủ năng lượng và dưỡng chất. Việc ăn kiêng khắc nghiệt có thể dẫn đến thiếu hụt vi chất (như sắt, canxi, vitamin D) và ảnh hưởng đến chiều cao, trí não. Thay vì "ép" trẻ ăn ít, cần điều chỉnh chất lượng bữa ăn theo hướng lành mạnh hơn.
Ảnh minh họa.
TS.BS Trần Thị Minh Nguyệt khuyến cáo, chế độ ăn của trẻ cần đảm bảo đủ 4 nhóm chất: tinh bột, đạm, chất béo và vitamin – khoáng chất, nhưng với tỷ lệ hợp lý.
Tinh bột: Ưu tiên tinh bột phức như gạo lứt, yến mạch, khoai thay vì cơm trắng, bánh mì trắng.
Chất đạm: Chọn nguồn đạm nạc như thịt gà bỏ da, cá, trứng, đậu phụ.
Chất béo: Hạn chế chất béo bão hòa (đồ chiên rán), tăng cường chất béo tốt từ dầu oliu, cá béo, hạt.
Rau và trái cây: Tăng cường để cung cấp chất xơ giúp trẻ no lâu và hỗ trợ tiêu hóa.
Kiểm soát khẩu phần ăn (portion control)
Không chỉ ăn gì mà ăn bao nhiêu cũng rất quan trọng. Trẻ thừa cân thường có xu hướng ăn khẩu phần lớn hơn nhu cầu. Phụ huynh nên chia nhỏ bữa ăn thành 3 bữa chính và 1–2 bữa phụ lành mạnh; sử dụng bát đĩa nhỏ để kiểm soát lượng ăn; Khuyến khích trẻ ăn chậm, nhai kỹ để nhận biết cảm giác no.
Hạn chế thực phẩm chế biến sẵn và đồ uống có đường
Các loại thức ăn nhanh, snack, bánh kẹo, nước ngọt, trà sữa chứa nhiều đường và chất béo "xấu" nhưng lại ít dinh dưỡng. Đây là nguyên nhân chính gây tăng cân ở trẻ. Nên thay thế bằng trái cây tươi thay vì bánh kẹo; nước lọc hoặc sữa không đường thay cho nước ngọt; Các món ăn tự nấu tại nhà để kiểm soát nguyên liệu.
Tăng cường chất xơ trong khẩu phần
Chất xơ giúp tạo cảm giác no lâu, giảm lượng ăn vào và hỗ trợ kiểm soát cân nặng. Trẻ nên được khuyến khích ăn rau xanh (rau muống, cải bó xôi, bông cải xanh…); Trái cây ít đường (táo, lê, bưởi…); Ngũ cốc nguyên hạt.
Không bỏ bữa, đặc biệt là bữa sáng
Nhiều người nghĩ rằng bỏ bữa giúp giảm cân, nhưng thực tế điều này khiến trẻ dễ ăn bù vào các bữa sau và tăng nguy cơ tích mỡ. Bữa sáng đầy đủ dinh dưỡng giúp ổn định đường huyết, cải thiện khả năng học tập và kiểm soát cân nặng tốt hơn.
Xây dựng thói quen ăn uống lành mạnh
TS.BS Trần Thị Minh Nguyệt cho biết, ngoài việc lựa chọn thực phẩm, thói quen ăn uống cũng rất quan trọng. Không ăn khi đang xem tivi hoặc dùng điện thoại; Ăn đúng giờ, không ăn khuya; Tạo không khí bữa ăn tích cực, tránh ép buộc hoặc la mắng
Dinh dưỡng chỉ là một phần, trẻ cần được khuyến khích vận động ít nhất 60 phút mỗi ngày. Các hoạt động như chạy nhảy, đạp xe, bơi lội hoặc chơi thể thao giúp tiêu hao năng lượng và cải thiện sức khỏe tim mạch. Đồng thời, hạn chế thời gian ngồi yên (screen time) dưới 2 giờ mỗi ngày.
GS. TS Lê Thị Hợp, Chủ tịch Hội Nữ trí thức Việt Nam, nguyên Viện trưởng Viện Dinh dưỡng, Bộ Y tế cho biết, nguyên tắc dinh dưỡng cho trẻ thừa cân, béo phì cần lưu ý những điểm quan trọng để sau giúp trẻ kiểm soát cân nặng phù hợp và duy trì phát triển chiều cao:
Kiểm soát năng lượng ăn vào: Hạn chế thực phẩm nhiều đường ngọt, đồ uống có gas, bánh, kẹo ngọt, thức ăn nhanh chiên rán nhiều dầu mỡ.
Lựa chọn thực phẩm lành mạnh, giàu vitamin và chất khoáng: Ví dụ rau củ quả tươi nhiều màu sắc, các loại thịt nạc, cá nạc, trứng, sữa tươi, ngũ cốc toàn phần, các loại hạt… Trẻ thừa cân, béo phì nên sử dụng sữa tươi không bổ đường hoặc sữa tươi tách béo để giúp cung cấp đủ Canxi trong khẩu phần, đồng thời hạn chế năng lượng nạp vào.
Ăn đủ các bữa, không bỏ bữa, phân bố các bữa ăn hợp lý (3 bữa chính và 1 -2 bữa phụ) để trẻ không bị cảm giác quá đói hay quá no. Bên cạnh chế độ ăn, cần khuyến khích trẻ có hoạt động thể dục, thể thao phù hợp, giảm thời gian tiếp xúc thụ động với các thiết bị điện tử.
TS.BS Trần Thị Minh Nguyệt khuyên phụ huynh nên theo dõi chỉ số BMI theo độ tuổi và chiều cao của trẻ để đánh giá tình trạng dinh dưỡng. Việc giảm cân ở trẻ không nên quá nhanh mà hướng đến giảm dần và ổn định, đồng thời vẫn đảm bảo tăng trưởng chiều cao.
Trẻ em chịu ảnh hưởng rất lớn từ môi trường gia đình. Nếu cả nhà cùng duy trì lối sống lành mạnh, trẻ sẽ dễ dàng hình thành thói quen tốt. Cha mẹ nên làm gương trong ăn uống và vận động thay vì chỉ yêu cầu trẻ thay đổi.
Tóm lại, dinh dưỡng cho trẻ thừa cân béo phì không phải là "cắt giảm" mà là "điều chỉnh hợp lý". Mục tiêu không chỉ là giảm cân mà còn giúp trẻ phát triển toàn diện cả về thể chất lẫn tinh thần. Một chế độ ăn cân đối, kết hợp vận động và sự đồng hành của gia đình sẽ là chìa khóa giúp trẻ đạt được cân nặng khỏe mạnh một cách bền vững.
