Những loại thuốc có thể gây trào ngược axit dạ dày

1. Tại sao thuốc có thể gây trào ngược axit?

Dạ dày và thực quản được ngăn cách bởi cơ vòng thực quản dưới, một vòng cơ hoạt động như van một chiều, chỉ cho thức ăn đi từ thực quản xuống dạ dày và ngăn dịch vị đi ngược chiều. Thuốc có thể gây trào ngược axit theo 3 cơ chế chính:

• Thuốc trực tiếp kích ứng niêm mạc thực quản hoặc dạ dày khi tiếp xúc, đặc biệt khi viên thuốc bị mắc kẹt tạm thời trong thực quản thay vì đi xuống dạ dày.
• Thuốc làm giãn cơ vòng thực quản dưới, khiến van này đóng không kín và để axit trào ngược dễ dàng hơn.
• Thuốc làm chậm quá trình tống xuất thức ăn từ dạ dày xuống ruột non, kéo dài thời gian dạ dày chứa đầy và tăng nguy cơ trào ngược.

2. Các loại thuốc có thể gây trào ngược

2.1 Thuốc chống viêm không steroid (NSAID)

Thuốc chống viêm không steroid (NSAID) là nhóm thuốc giảm đau, hạ sốt và kháng viêm được sử dụng phổ biến, gồm aspirin, ibuprofen và naproxen. Nhóm thuốc này hoạt động bằng cách ức chế enzyme cyclooxygenase (COX), từ đó làm giảm sản xuất prostaglandin - các chất tham gia vào quá trình viêm và gây đau. 

Tuy nhiên, prostaglandin cũng có vai trò bảo vệ niêm mạc dạ dày bằng cách duy trì lớp chất nhầy và giảm tác động của axit. Khi prostaglandin bị ức chế, hàng rào bảo vệ niêm mạc suy yếu, khiến dạ dày và thực quản dễ bị tổn thương hơn dưới tác động của axit, làm tăng nguy cơ xuất hiện hoặc làm nặng thêm triệu chứng trào ngược.

Việc sử dụng NSAID kéo dài, đặc biệt không có biện pháp bảo vệ dạ dày, còn có thể làm tăng nguy cơ viêm, loét dạ dày - tá tràng. Để hạn chế tác dụng phụ trên đường tiêu hóa, nên dùng thuốc sau bữa ăn, không tự ý tăng liều hoặc kéo dài thời gian sử dụng. Nếu phải dùng NSAID trong thời gian dài, người bệnh nên trao đổi với bác sĩ để được cân nhắc phối hợp thuốc bảo vệ dạ dày, chẳng hạn như thuốc ức chế bơm proton (PPI) như omeprazole khi có chỉ định.

2.2 Thuốc kháng sinh tetracycline và doxycycline

Nhóm kháng sinh tetracycline, trong đó doxycycline được sử dụng phổ biến để điều trị nhiễm trùng da, viêm phổi và bệnh Lyme, có khả năng gây tổn thương thực quản nếu viên thuốc dừng lại quá lâu trong thực quản mà không xuống đến dạ dày. Doxycycline có tính axit cao có thể gây loét thực quản ngay tại vị trí tiếp xúc, một tình trạng được gọi là viêm thực quản do thuốc.

Ngoài ra, kháng sinh tiêu diệt không chọn lọc cả vi khuẩn có hại lẫn vi khuẩn có lợi trong đường tiêu hóa, làm mất cân bằng hệ vi sinh đường ruột và gây rối loạn tiêu hóa bao gồm ợ chua, chướng bụng và tiêu chảy. 

Cách giảm thiểu tác dụng này là uống kháng sinh với ít nhất một ly đầy nước, đứng thẳng sau khi uống ít nhất 30 phút và tránh nằm ngay sau khi dùng thuốc.

2.3 Bisphosphonate điều trị loãng xương

Bisphosphonate như alendronate và risedronate được chỉ định để điều trị và phòng ngừa loãng xương, đặc biệt ở phụ nữ sau mãn kinh. Đây là nhóm thuốc có tính axit rất cao và gây kích ứng niêm mạc thực quản mạnh khi tiếp xúc trực tiếp. Nếu viên thuốc bị dừng lại trong thực quản dù chỉ trong vài phút, có thể gây viêm loét thực quản nghiêm trọng.

Vì lý do này, bisphosphonate có hướng dẫn sử dụng rất đặc thù: Uống vào buổi sáng khi bụng đói hoàn toàn với ít nhất 200ml nước, đứng hoặc ngồi thẳng trong ít nhất 30 đến 60 phút sau khi uống và không ăn uống bất cứ thứ gì trong thời gian này. Không tuân thủ đúng hướng dẫn này là nguyên nhân gây ra các biến chứng thực quản liên quan đến bisphosphonate.

2.4 Thuốc chống trầm cảm ba vòng và SSRI

Thuốc chống trầm cảm ba vòng như amitriptyline, nortriptyline và imipramine gây trào ngược theo hai cơ chế. Thứ nhất, chúng có tác dụng kháng cholinergic mạnh, làm giảm trương lực cơ trơn toàn thân trong đó bao gồm cả cơ vòng thực quản dưới, khiến van này đóng lỏng hơn. Thứ hai, tác dụng kháng cholinergic còn làm chậm đáng kể quá trình làm rỗng dạ dày, kéo dài thời gian thức ăn và axit tồn tại trong dạ dày, tăng cơ hội trào ngược.

Nhóm thuốc ức chế tái hấp thu serotonin có chọn lọc (SSRI) như fluoxetine, sertraline và escitalopram cũng có thể gây rối loạn vận động đường tiêu hóa thông qua tác động lên thụ thể serotonin phân bố dày đặc ở hệ tiêu hóa, dẫn đến buồn nôn, đầy hơi và ợ chua, đặc biệt trong vài tuần đầu điều trị.

Người bắt đầu dùng thuốc chống trầm cảm nên theo dõi kỹ các triệu chứng tiêu hóa và báo bác sĩ nếu ợ chua kéo dài để được điều chỉnh liều hoặc đổi thuốc.

2.5 Thuốc chẹn kênh canxi điều trị huyết áp

Thuốc chẹn kênh canxi như amlodipine, diltiazem và verapamil được dùng để điều trị tăng huyết áp và một số rối loạn nhịp tim. Cơ chế tác dụng của nhóm thuốc này là ức chế dòng ion canxi vào tế bào cơ trơn, làm giãn mạch máu và hạ huyết áp. Tuy nhiên, cơ vòng thực quản dưới cũng là cơ trơn, vì vậy khi bị ảnh hưởng bởi thuốc chẹn kênh canxi, cơ vòng này cũng giãn ra và đóng không kín, tạo điều kiện cho axit dạ dày trào ngược dễ dàng hơn.

Đây là tác dụng phụ liên quan đến cơ chế tác dụng của thuốc nên rất khó tránh hoàn toàn. Người đang dùng thuốc chẹn kênh canxi và có triệu chứng trào ngược nên thông báo cho bác sĩ để được đánh giá xem có thể đổi sang nhóm thuốc hạ áp khác ít ảnh hưởng đến cơ vòng thực quản hơn hay không, chẳng hạn như thuốc ức chế men chuyển (ACE inhibitor) hoặc thuốc lợi tiểu.

2.6 Progestin trong thuốc nội tiết

Progestin là dạng tổng hợp của progesterone, được sử dụng trong thuốc tránh thai, liệu pháp hormone thay thế ở phụ nữ mãn kinh và điều trị một số rối loạn kinh nguyệt. Progesterone tự nhiên cũng như progestin tổng hợp đều có tác dụng làm giảm trương lực cơ trơn. Điều này giải thích tại sao phụ nữ mang thai, khi nồng độ progesterone tăng cao, thường bị ợ chua và trào ngược nặng hơn trong suốt thai kỳ. Với người dùng progestin điều trị, cơ chế tương tự diễn ra và gây giãn cơ vòng thực quản dưới.

3. Cách giảm thiểu tác dụng phụ trào ngược do thuốc

Không nên tự ý ngừng thuốc khi gặp tác dụng phụ mà chưa có chỉ định của bác sĩ, bởi việc điều trị bệnh nền thường quan trọng hơn. Nếu nghi ngờ thuốc gây trào ngược, hãy trao đổi với bác sĩ để được đánh giá, điều chỉnh liều hoặc đổi sang thuốc phù hợp hơn.

Bên cạnh đó, người bệnh có thể áp dụng một số biện pháp giúp giảm triệu chứng như uống thuốc với đủ nước, giữ tư thế đứng hoặc ngồi thẳng ít nhất 30 phút sau khi uống, không nằm trong vòng 3 giờ sau bữa ăn, kê cao đầu giường khoảng 15–20 cm khi ngủ và hạn chế cà phê, rượu bia, chocolate, thực phẩm nhiều dầu mỡ hoặc cay nóng...

Nên uống omeprazole trị trào ngược dạ dày vào buổi sáng hay buổi tối?

SKĐS - Thuốc omeprazole thuộc nhóm ức chế bơm proton, được sử dụng rộng rãi trong điều trị trào ngược dạ dày thực quản, loét dạ dày tá tràng và các rối loạn tăng tiết axit khác. Vậy nên uống thuốc vào thời điểm nào trong ngày để thuốc phát huy hiệu quả?

Mời xem thêm video được quan tâm: