Xứ Kinh Bắc xưa (tỉnh Bắc Ninh ngày nay) nổi tiếng là vùng đất của những câu chuyện cổ, những sự tích văn hóa và là một trong những địa phương có nhiều lễ hội. Theo thống kê của cơ quan văn hóa tỉnh Bắc Ninh, đến nay toàn tỉnh có 547 lễ hội, trong đó có 49 hội chùa, 484 hội đình và 14 hội đền. Ðặc biệt có một số lễ hội thu hút khách từ nhiều tỉnh, thành phố trong cả nước như Hội Lim, đền Ðô, Hội chùa Dâu, đền Bà Chúa Kho...
Thời điểm này, cùng nhìn lại một số lễ hội tiêu biểu đầu năm 2015 như Hội Lim, đền Bà Chúa Kho cho thấy, bên cạnh những giá trị tích cực, các lễ hội đã và đang bộc lộ những mặt lệch lạc, cần sớm được chấn chỉnh, khắc phục như: xu hướng thực dụng, thương mại hóa lễ hội, làm lu mờ giá trị văn hóa, lịch sử, lan tràn mê tín dị đoan và những hủ tục lạc hậu, gây ô nhiễm môi trường, mất trật tự, trị an...
Cảnh chen lấn xô bồ tại đền Bà Chúa Kho.
Từ Hội Lim…
Hội Lim có từ lâu đời và trở thành hội vùng của các làng thuộc tổng Nội Duệ từ thế kỷ 18. Hàng năm vào ngày 13 tháng giêng, dân làng tổ chức Lễ hội tưởng nhớ những người đã có công với cộng đồng dân cư nơi đây. Sau mấy chục năm bị lãng quên do đất nước có chiến tranh, Hội Lim được phục dựng theo quy mô vùng từ năm 1989, từ đó hằng năm đều thu hút hàng vạn khách thập phương. Chính quyền huyện Tiên Du và xã Nội Duệ nhiều năm qua đã đầu tư và quan tâm nhiều hơn đến hội để có những mùa lễ hội diễn ra văn minh và “đậm đà bản sắc văn hóa”.
Một trong những hoạt động tại Hội Lim thu hút sự chú ý của khách thập phương là lễ rước từ các làng lên núi Hồng Vân, đoàn rước với đông đảo người dân tham gia trong những bộ lễ phục sặc sỡ sắc màu, sau đó là lễ tế trước lăng Hồng Vân, tưởng nhớ công lao của tiền nhân. Nhưng đại bộ phận công chúng đi hội đều không được giới thiệu ý nghĩa của các nghi lễ này và cũng không hiểu được lịch sử của lễ hội, kể cả những người sống trong vùng Lim, làm mất giá trị giáo dục truyền thống. Bên cạnh đó, đặc trưng của hội Lim là biểu diễn loại hình âm nhạc truyền thống đã trở thành di sản của nhân loại, đó là hát dân ca quan họ. Những năm gần đây, Ban tổ chức đã dựng các lán trại để nhiều “làng quan họ” phục vụ du khách, nhưng trong không gian lễ hội xô bồ, các lán trại không cách xa nhau mấy đều dùng trang âm công suất lớn, nên du khách như bị tra tấn bởi những âm thanh hỗn tạp, chát chúa.
Từ trước Tết Nguyên đán, chính quyền và cơ quan văn hóa tỉnh, huyện đã chỉ đạo tuyên truyền, yêu cầu các câu lạc bộ quan họ chấm dứt hiện tượng “ngửa nón xin tiền” nhưng nhiều du khách “nhiệt tình” tiến sát bờ hồ ném tiền vào cơi đựng trầu và nón quai thao, hoặc dúi tiền vào tay liền chị đang hát ở các lán trại làm cho các liền anh, liền chị cũng ngần ngại, khó xử. Có du khách “vô tư” nhảy vào xen giữa liền anh, liền chị đang hát để... người thân đứng ngoài chụp ảnh, khiến cho không gian quan họ trở nên buông tuồng, suồng sã. Để đáp ứng nhu cầu của du khách, việc hát canh tại gia đình từ tối hôm trước ngày chính hội (tối 12 tháng giêng) hiện nay đã phát triển rầm rộ. Chỉ riêng hai bên đường phố Lim có hàng chục nhà tổ chức hát canh, ôtô đỗ nối đuôi nhau cả hai bên lề đường, một số nhà dựng rạp, có ghế để du khách ngồi, có nước trà, trầu cánh phượng mời khách; có thiết bị âm thanh hiện đại, du khách được thưởng thức các bài quan họ cổ nguyên gốc, không nhạc đệm. Ở các gia đình tổ chức hát canh, thu hút phần lớn là những doanh nhân, một số là nhà nghiên cứu văn hóa, nhà văn, nhà báo và những người có hiểu biết về dân ca, yêu thích dân ca quan họ. Tại đây, du khách cũng nhiệt tình thưởng tiền, không phải chỉ là những đồng tiền lẻ mà thường là dăm chục nghìn hoặc một, hai trăm nghìn đồng.
Cũng tại Hội Lim diễn ra những trò chơi dân gian như: đánh đu, vật, chọi gà, bịt mắt bắt dê và các dịch vụ: viết thư pháp, ký họa chân dung, bán các ấn phẩm văn hóa... Sự có mặt của Trung tâm trang phục Quan họ đã thu hút được đông đảo bạn trẻ. Nhưng bên cạnh đó, còn một hình ảnh “chưa đẹp” khác ở Hội Lim chính là việc hàng quán ăn uống, giải khát đã “mọc” hai bên đường trông rất nhếch nhác. Các dịch vụ ăn uống, bán hàng lưu niệm tràn lan với giá cắt cổ. Các hình thức đánh bạc trá hình kiểu “đỏ đen”... vẫn ngang nhiên dụ dỗ, mồi chài, lừa lọc du khách.
Hình ảnh đẹp của liền anh liền chị trong Hội Lim.
Ðến hội đền Bà Chúa Kho
Đền Bà Chúa Kho tọa lạc trên núi Kho (thôn Cô Mễ, xã Vũ Ninh, TP. Bắc Ninh). Tại đây thờ một phụ nữ người làng Quả Cảm đã có công chiêu dân lập ấp, khai khẩn ruộng hoang, tích lũy lương thực, giúp triều đình trông coi kho lương trong cuộc kháng chiến chống Tống trên chiến tuyến Như Nguyệt. Bà “thác” ngày 12 tháng giêng năm Đinh Tỵ (1077). Nhà vua thương tiếc phong cho bà là Phúc Thần. Người dân nhớ thương bà lập nên đền thờ tại kho lương thực cũ của triều đình ở Núi Kho và gọi bà với một niềm tôn kính là: Bà Chúa Kho.
Đền Bà Chúa Kho mới được khôi phục cách đây vài ba chục năm. Hằng năm, khách từ các tỉnh, thành phố trong cả nước về đây dâng hương, lễ vật không phải vì lòng tôn kính công lao và phẩm hạnh của bà với đất nước mà đều có ý nguyện được bà phù hộ, độ trì để “ăn nên, làm ra”, giàu sang, phú quý. Theo thông lệ có vay, có trả nên tuy khách đi lễ quanh năm nhưng đông nhất là 3 tháng đầu năm (đi vay hoặc “xin lộc rơi, lộc vãi”) và 3 tháng cuối năm (đi trả). Không có con số chính xác nhưng mỗi năm, những người đi lễ về đây bỏ tiền ra mua sắm vàng giấy và tiền âm phủ đã gây ra một sự lãng phí không nhỏ, một số người kinh doanh, buôn bán bỏ ra hàng triệu hoặc vài ba triệu để mua đồ lễ. Điều làm cho du khách phiền lòng là tình trạng bám theo du khách từ xa, có khi vài ba cây số để chèo kéo vào mua đồ lễ, thuê viết sớ, đổi tiền lẻ. Đội quân bán thẻ, khấn thuê mời chào công khai nhưng không có sự ngăn chặn triệt để của Ban quản lý đền. Do lượng khách đi lễ đông nên thường xảy ra tình trạng chen lấn, xô đẩy, khách đi lễ không những phải khấn vái từ xa mà nhiều khách bị kẻ gian móc túi làm mất cả tài sản, tiền bạc.
Vĩ thanh
Lễ hội là hoạt động văn hóa, là nhu cầu phong phú, đa dạng của cộng đồng dân cư đối với đời sống tâm linh, tín ngưỡng, tôn giáo. Để phát huy được giá trị đích thực của các lễ hội tại xứ Kinh Bắc nói riêng cũng như các lễ hội khác ở nước ta nói chung, trước hết cần chú trọng tuyên truyền, giáo dục làm cho người dân nhận thức đúng đắn mục đích của các lễ hội là nhằm phát huy giá trị văn hóa, tôn vinh và nhớ ơn công tích các danh nhân, giáo dục truyền thống lịch sử, góp phần xây dựng đời sống văn hóa ở cơ sở đậm đà bản sắc dân tộc và sắc thái địa phương.
Chúng ta cần thực hiện đúng các quy định của Nhà nước về lễ hội. Các hoạt động tại lễ hội (kể cả phần lễ và phần hội) đều phải bảo đảm văn minh, lành mạnh, an toàn, vệ sinh, tiết kiệm. Để giải quyết những hình ảnh xấu xí tại lễ hội truyền thống, hơn bao giờ hết cần tăng cường kiểm tra, ngăn chặn biểu hiện thương mại hóa, kiên quyết xử lý nghiêm minh các hoạt động mê tín dị đoan, đánh bạc dưới mọi hình thức. Và cũng đặc biệt quan trọng, các phương tiện thông tin đại chúng cần biểu dương đúng mức mặt tích cực, đồng thời phân tích, phê phán những lệch lạc, khuyết điểm để các địa phương và cơ sở rút kinh nghiệm tổ chức lễ hội các năm sau hoàn thiện hơn, tránh tuyên truyền, khen ngợi một chiều.
Hồng Minh
