Không chỉ tuyên truyền phòng bệnh, nhiều mô hình phòng, chống HIV/AIDS đang lấy người bệnh làm trung tâm, với sự đồng hành của cán bộ y tế và cộng đồng để giúp người nhiễm HIV được phát hiện sớm, điều trị liên tục và tự tin hòa nhập cuộc sống.
Từ những cuộc trò chuyện bên ly cà phê đến mạng lưới đồng đẳng viên
Trong phòng, chống HIV/AIDS, đôi khi một lời động viên chân thành từ người từng trải có sức thuyết phục hơn nhiều buổi tuyên truyền. Bởi họ hiểu những nỗi sợ, mặc cảm và cả sự im lặng mà người có nguy cơ hoặc người nhiễm HIV đang phải đối mặt.
Đó cũng là lý do mô hình truyền thông đồng đẳng ngày càng phát huy hiệu quả. Thay vì chỉ trông chờ cán bộ y tế tiếp cận, những người trong chính cộng đồng có nguy cơ cao được tập huấn kiến thức, kỹ năng tư vấn, sau đó chủ động tìm đến bạn bè, người quen để chia sẻ thông tin, vận động xét nghiệm và kết nối dịch vụ y tế.
Tại TP Cần Thơ, tổ chức cộng đồng S Đỏ (Red S) đã có cách làm khá đặc biệt: Những buổi trò chuyện bên ly cà phê trở thành dịp để các đồng đẳng viên chia sẻ kiến thức về HIV, giang mai, viêm gan và vận động mọi người chủ động xét nghiệm. Những người tư vấn cũng thuộc chính cộng đồng mà họ tiếp cận nên dễ tạo sự tin tưởng, không phán xét và bảo đảm tính riêng tư.
Anh Đặng Quốc Phong, Trưởng nhóm S Đỏ, từng chia sẻ rằng năm 2009, khi biết bạn trai nhiễm HIV, anh rất sợ hãi và đi xét nghiệm. Trong thời gian chờ kết quả, anh nhận ra nếu không có ai để tâm sự thì đó thực sự là khoảng thời gian đầy áp lực. Trải nghiệm ấy đã thôi thúc anh trở thành nhân viên tiếp cận cộng đồng, giúp những người có hoàn cảnh tương tự không phải đối diện với nỗi lo một mình.
Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), trong chương trình thí điểm tại Thái Nguyên và Cần Thơ, 2.520 người có nguy cơ được đồng đẳng viên hỗ trợ xét nghiệm HIV, phát hiện 140 trường hợp nhiễm HIV, trong đó 131 người, tương đương 94%, bắt đầu điều trị ARV. Gần 70% người tham gia xét nghiệm lần đầu. Những con số này cho thấy vai trò quan trọng của cộng đồng trong việc tiếp cận những người còn e ngại đến cơ sở y tế.
Một điểm đáng chú ý khác là các nhóm cộng đồng không chỉ dừng lại ở tuyên truyền mà còn đồng hành với người bệnh trong suốt quá trình điều trị. Họ có thể hỗ trợ đặt lịch khám, nhắc uống thuốc, giải đáp những băn khoăn ban đầu và kết nối người nhiễm HIV với các dịch vụ y tế phù hợp.
Nếu đồng đẳng viên là cầu nối giúp người bệnh vượt qua mặc cảm thì cán bộ y tế chính là những người bền bỉ giữ cho hành trình điều trị không bị đứt quãng.
Thực tế, không ít người nhiễm HIV bỏ điều trị vì phải đi làm xa, thay đổi nơi ở, khó khăn kinh tế hoặc tâm lý lo sợ bị người khác phát hiện. Có người ngại quay lại bệnh viện sau một thời gian gián đoạn. Với những trường hợp này, sự chủ động và kiên trì của nhân viên y tế có ý nghĩa đặc biệt quan trọng.
Tại Cần Thơ, Bệnh viện Đa khoa quận Ô Môn (nay là Trung tâm Y tế Ô Môn) đã triển khai cách làm gần gũi nhưng thiết thực: Khi phát hiện người bệnh bỏ điều trị, cán bộ y tế chủ động liên hệ qua điện thoại, nhắn tin vận động quay trở lại. Với những trường hợp khó tiếp cận, bệnh viện phối hợp với cán bộ y tế địa phương đến tận nhà thăm hỏi, tìm hiểu nguyên nhân và động viên người bệnh tiếp tục điều trị.
Trung tâm Kiểm soát bệnh tật TP Cần Thơ cũng phối hợp với các tỉnh trong khu vực Đồng bằng sông Cửu Long để nắm bắt thông tin, hỗ trợ kết nối khi người bệnh chuyển địa bàn sinh sống. Cách làm này giúp hạn chế tình trạng người nhiễm HIV mất dấu khỏi hệ thống chăm sóc, điều trị chỉ vì thay đổi nơi làm việc hoặc nơi cư trú.
Không chỉ vận động người bệnh quay lại, các cơ sở y tế còn tìm cách giảm những bất tiện trong quá trình tiếp cận dịch vụ. Trung tâm Y tế Bình Thủy (nay là BVĐK Bình Thủy) có sáng kiến sử dụng mã QR để người bệnh khai thông tin, tiết kiệm thời gian cho cả nhân viên y tế và người đến khám.
Ở một góc độ khác, bác sĩ Nguyễn Tấn Thủ (TP.HCM), người nhiều năm gắn bó với phòng khám Nhà Mình, là một điển hình về sự tận tâm trong chăm sóc cộng đồng. Phòng khám chuyên tham vấn, điều trị HIV, các bệnh lây truyền qua đường tình dục và cung cấp dịch vụ dự phòng trước, sau phơi nhiễm HIV. Không chỉ làm chuyên môn, bác sĩ Thủ còn tích cực tham gia các hoạt động truyền thông, tư vấn, hỗ trợ những nhóm cộng đồng dễ bị tổn thương. Sự gần gũi, thấu hiểu và không phán xét đã giúp ông trở thành địa chỉ tin cậy đối với nhiều người cần được chia sẻ, tư vấn và chăm sóc sức khỏe.
Cũng từ yêu cầu nâng cao chất lượng tư vấn, tháng 9/2026, Trung tâm Kiểm soát bệnh tật TP Đà Nẵng tổ chức tập huấn tư vấn xét nghiệm HIV cho 40 cán bộ y tế và nhân viên tiếp cận cộng đồng. Học viên được thực hành kỹ năng lắng nghe, khích lệ khách hàng chia sẻ, đặt câu hỏi và tư vấn tạo động lực. Đây là những kỹ năng quan trọng bởi với người đang lo sợ trước nguy cơ nhiễm HIV, thái độ ân cần, tôn trọng có thể quyết định việc họ có tiếp tục tìm đến dịch vụ y tế hay không.
Phát hiện sớm chỉ thực sự có ý nghĩa khi người nhiễm HIV được kết nối và duy trì điều trị. Hiện nay, thuốc kháng virus ARV giúp kiểm soát HIV, bảo vệ hệ miễn dịch và giúp người bệnh có thể sống khỏe mạnh, học tập, lao động, xây dựng gia đình như những người khác.
Tính đến ngày 30/6/2025, cả nước có 536 cơ sở điều trị HIV, với khoảng 184.000 người đang điều trị ARV; 92% được chi trả thông qua bảo hiểm y tế. Đây là nền tảng quan trọng giúp người bệnh giảm gánh nặng chi phí và duy trì điều trị lâu dài.
Để nâng cao hiệu quả, ngành y tế đang chú trọng mở rộng điều trị tại các cơ sở y tế thuận tiện cho người dân, cấp thuốc ARV nhiều tháng đối với người bệnh đủ điều kiện, tăng cường tư vấn tuân thủ điều trị và theo dõi tải lượng virus. Việc lồng ghép chăm sóc HIV với điều trị lao, viêm gan virus và các bệnh lý khác cũng giúp người bệnh được chăm sóc toàn diện hơn.
Đặc biệt, thông điệp K = K (Không phát hiện = Không lây truyền) cần được truyền thông rộng rãi. Khi người nhiễm HIV điều trị ARV đều đặn và duy trì tải lượng virus dưới ngưỡng phát hiện, họ không lây truyền HIV qua đường tình dục. Đây không chỉ là thông tin khoa học mà còn là nguồn động viên lớn, giúp người bệnh xóa bỏ mặc cảm, tự tin trong tình yêu và cuộc sống gia đình.
Câu chuyện của bà Phạm Thị Huệ ở Hải Phòng là một minh chứng giàu cảm xúc. Từng hoảng sợ khi biết mình nhiễm HIV năm 1999, bà đã vượt qua mặc cảm, sống khỏe mạnh và trở thành người tích cực vận động, hỗ trợ những người cùng cảnh ngộ. Từ một người cần được giúp đỡ, bà trở thành người tiếp thêm niềm tin cho nhiều người khác.
Những mô hình và câu chuyện ấy cho thấy, phòng, chống HIV/AIDS không chỉ là nhiệm vụ của riêng ngành y tế mà cần sự chung tay của cả cộng đồng. Một cán bộ y tế kiên trì gọi điện, một đồng đẳng viên sẵn sàng lắng nghe hay một người bệnh vượt qua mặc cảm để chia sẻ câu chuyện của mình đều có thể tạo nên những thay đổi tích cực.
Điều quan trọng nhất là người nhiễm HIV được đối xử bình đẳng, được bảo vệ quyền riêng tư, được tiếp cận dịch vụ y tế chất lượng và không bị bỏ lại phía sau. Khi sự thấu hiểu đi cùng điều trị khoa học, HIV không còn là dấu chấm hết cho những ước mơ và hạnh phúc của mỗi người.
