Những tập tục, bản sắc của các dân tộc, vùng miền, những đề tài đương đại như sắc tộc, di cư, đồng tính, tất cả được phản ánh rõ nét, được giải quyết trong những thước phim tài liệu đậm chất nhân sinh hay còn gọi là phim nhân học. Thể loại phim này càng được đề cập nhiều hơn sau liên hoan phim nhân học quốc tế 2012 vừa diễn ra tại nước ta.
Tầm vóc của phim nhân học
Phim nhân học hay còn gọi là phim dân tộc học (ethnographic film hay anthropological film) là một tiểu loại của phim tài liệu mang giá trị nghệ thuật cao về văn hóa của các cộng đồng, dân tộc trên thế giới. Tác động của phim nhân học là rất lớn. Từ những thước phim chân thực, sống động, lương tâm, ý thức, trách nhiệm con người được cảnh tỉnh và thay đổi theo hướng tích cực. Nhiều bộ phim nhân học đã trở thành những tài liệu nghiên cứu quý giá của nhiều lĩnh vực trong cuộc sống, nhất là ở các cộng đồng Anh ngữ.
Theo thời gian, phim nhân học đã trở thành một loại hình nghệ thuật hữu hiệu, nơi mà các quốc gia, dân tộc có thể giới thiệu, tỏ bày về phong tục tập quán và bản sắc văn hóa của mình. Những khán giả đến với liên hoan phim nhân học quốc tế 2012 đã được thưởng thức những bộ phim thuộc hàng kinh điển của dòng phim này như Dưa đắng (1971, đạo diễn John Marshall), Chim chết (1963, đạo diễn Robert Gardner), Bắt cá bên kè đá (1968, đạo diễn Asen Balikci).
Điều đáng nói hơn là tại liên hoan này, nhiều bộ phim đã vượt lên chính mình, mang những vấn đề thuộc khuôn khổ ranh giới của quốc gia và trở thành vấn đề quốc tế, có ý nghĩa sâu nặng và lay động khán giả ở nhiều châu lục. Đó là Một châu Âu khác (đạo diễn Rosella - Italy); Đội tuyển xuyên quốc gia (đạo diễn Ali Badakshan Rad và Philip Kolh - Đức); Từng bước, từng bước (đạo diễn Shotaro Wake - Nhật Bản)...
Làm phim nhân học ở Việt Nam chưa được quan tâm đúng mực
Khái niệm phim nhân học ở Việt Nam chưa thực sự rõ ràng, cũng chưa có nhiều hoạt động nhằm khuyến khích, thúc đẩy dòng phim này phát triển. Phương tiện kỹ thuật để dựng phim hạn chế tác động rất nhiều đến chất lượng những bộ phim lấy trọng tâm nhân học. Khi mà trên thế giới, nhiều đất nước đã tổ chức liên hoan phim nhân học như một hoạt động thường niên, chúng ta vẫn còn chập chững bước đầu tiên và chưa có chuyên ngành đào tạo chính quy cho những người làm phim nhân học.
Hình ảnh một số bộ phim nhân học Việt Nam và nước ngoài trình chiếu tại liên hoan.
Cá tính trong làm phim nói chung của các nhà làm phim Việt Nam chưa cao. Phim còn phụ thuộc khá nhiều vào lời bình và những yếu tố khách quan. Điều này tác động rất lớn đến yếu tố chủ thể, chủ động vốn rất quan trọng trong làm phim nhân học. Hơn nữa, tâm lý làm phim tài liệu mô tả đơn thuần sự việc, sự vật vốn đã hình thành thâm căn cố đế trong dòng chảy tư duy của nhiều nhà làm phim trong nước. Bởi vậy, những câu chuyện lên phim chưa thực sự có nhân tố phát hiện gây ngỡ ngàng và tác động mạnh đến cảm xúc của người xem.
Ở nước ta, hiện tại chưa có một đơn vị nào chính thức chuyên sản xuất thể loại phim nhân học. Phần lớn những tác phẩm có hơi hướng nhân học được biết đến đều do cá nhân người làm phim đầu tư hoặc xin cấp vốn làm phim từ các quỹ tài trợ quốc tế. Hiển nhiên yêu cầu phim nhân học trở thành một dòng chảy mạnh mẽ cũng là bất khả thi.
Những động thái tích cực
Việc tổ chức một liên hoan phim nhân học quốc tế dù khá muộn màng là động thái công khai đầu tiên để khẳng định đường hướng phát triển trong tương lai của dòng phim này ở Việt Nam. Một số bộ phim của Việt Nam cũng ít nhiều có được cảm tình của khán giả như Lễ hội Vân của đạo diễn Vũ Tú Quyên, hay Ông lão bán chuối của Từ Thị Thu Hằng. Thực tế cũng cho thấy nhiều người trẻ đã thu nhận được những điều có ích từ liên hoan phim này. Đó là kinh nghiệm thực tế, nghiên cứu nhân học cũng như sơ thảo những kỹ năng cần thiết về công việc dựng phim nhân học.
Xác định phát triển khái niệm nhân học trong trường đại học, nhiều năm trước, bộ môn nhân học đã được giảng dạy trong ngành văn hóa dân tộc thiểu số Việt Nam của khá nhiều trường. Hiện nay, bộ môn này đang nằm trong kế hoạch phát triển thành chuyên ngành đại học và sắp tới, những hội thảo về phim nhân học tiếp nối thành công của liên hoan phim sẽ bồi dưỡng những kiến thức thiết yếu cho đội ngũ những nhà làm phim nhân học tương lai.
Chúng ta có rất nhiều bối cảnh và câu chuyện để dựng những tác phẩm nhân học thực thụ. Thực tế, tại liên hoan phim nhân học quốc tế có đến hai đạo diễn nước ngoài lựa chọn những chủ đề của Việt Nam cho bộ phim của mình. Đó là phim Xe máy của đạo diễn người Đức Bert Schmidt và Hà Nội nhật thực của đạo diễn Barley Norton.
Cộng hưởng với những điểm trên, mấu chốt của vấn đề vẫn là các nhà làm phim có cảm hứng, có quyết tâm và khán giả cần, yêu thích phim nhân học đến thế nào. Giải quyết được những điểm đó, tương lai của phim nhân học tại Việt Nam cũng rộng mở thêm rất nhiều.
Sa Nam