... Những năm trước, tôi không dám trả lời câu hỏi: Tôi nhớ gì về ngày ấy bằng một bài báo, bởi trước sự kiện lịch sử này, tôi chỉ là một đứa trẻ may mắn được chứng kiến. Nay xét thấy những người trực tiếp biết sự kiện này cứ thưa đi dần, thì sự nhìn và thấy của mình dù có nhỏ nhoi đến mấy cũng có thể góp chút gì cho bạn đọc hình dung một phần không khí những ngày tháng Tám lịch sử 1945...
Mười một tuổi, tôi đã chứng kiến cảnh Nhật đảo chính Pháp, những ông Tây thất thế trước mũi súng của quân đội Nhật, đồng hành với các diễn biến chính trị là nạn đói thảm khốc. Nhà tôi ở gần chợ Hôm (phố Huế, Hà Nội) thỉnh thoảng lại có tiếng người la to "Cướp! Cướp!" Mà nào có gì đâu! Có khi chỉ là chiếc bánh đúc ngô, người đói đói quá, cướp lấy nhét ngay vào miệng, chạy không vững, ngã xoài trên hè phố, miệng vẫn nhai...
Hàng xóm nhà tôi có anh Đắc, là một hướng đạo sinh. Một hôm, anh sang nhà tôi, thuyết phục chị tôi tham gia đoàn khất thực khu phố. Có nghĩa là đi quyên góp bất cứ cái gì ăn được, mặc được, rồi phân phát cho những người ăn xin sắp chết vì đói, vì lạnh. Tôi rụt rè hỏi: Em muốn vào Đoàn Hướng đạo, có được không anh? Anh bảo: Tuổi của em chỉ được sinh hoạt Sói con, Hướng đạo sinh phải từ 12 - 18 tuổi. Hay là anh giới thiệu em vào Sói con? Rồi như động lòng trước sự nài nỉ của tôi, anh đã khai thêm tuổi cho tôi vào Đoàn Hướng đạo Thăng Long của anh.
Đoàn trưởng Đoàn Hướng đạo là anh Nguyễn Như Kim, 23 tuổi, đang là sinh viên năm thứ ba Trường cao đẳng khoa học Hà Nội. Anh Kim như một thần tượng với lũ trẻ chúng tôi với hàng chục bằng chuyên môn của hướng đạo sinh, biểu thị bằng những chiếc huy hiệu gài trên ngực áo: huy hiệu bơi lội, truyền tin, nấu ăn, dựng trại... Anh làm chúng tôi phục sát đất về sự tháo vát, linh hoạt của một huynh trưởng.
Khoảng tuần đầu tháng Tám năm đó, anh Đắc trao cho tôi một gói giấy bảo đưa cho chị tôi. Trước khi đưa, anh bắt tôi hứa lời hứa của hướng đạo sinh, không được cho ai biết những gì trong đó. Hoá ra trong gói là tấm vải đỏ và những ngôi sao lụa vàng đã cắt sẵn, nhờ chị tôi máy vì nhà có chiếc máy khâu cũ. Chị tôi thức rất khuya may cờ, ngày lại giấu biệt đâu đó, đến tôi cũng không tìm ra.
 Cờ đỏ sao vàng lần đầu tiên xuất hiện trên nóc Nhà hát Lớn, Hà Nội. Ảnh: TL |
Thành phố chộn rộn một không khí khác lạ...
Chỉ bằng vào ghi nhận của trí nhớ non nớt, chắc tôi không xếp sắp chính xác được các sự việc. May mà cách đây 5 năm, dịp kỷ niệm 60 năm Cách mạng tháng Tám, anh Nguyễn Như Kim có một bài báo in trên bản Tin hoạt động các Hội Khoa học và Kỹ thuật, số 08/2005 mà lúc ấy anh là Chủ tịch Hội Thông tin - Tư liệu khoa học và Công nghệ VN. Bài báo giúp tôi nhớ lại cụ thể những ngày này. Thì ra cái cuộc mít-tinh tôi được dự ngày 17/8 lại do các công chức của chính quyền thân Nhật tổ chức. Các diễn giả Cách mạng đã cướp diễn đàn, tuyên truyền ủng hộ Việt Minh. Khi khẩu hiệu "Ủng hộ Việt Minh!", "Nước Việt Nam của người Việt Nam" được tung ra khắp quảng trường Nhà hát Lớn xuất hiện những lá cờ đỏ sao vàng đủ các kích cỡ. Tôi sướng run lên, nhận ra chúng giống hệt những chiếc cờ chị tôi máy đêm nào...
Theo hiệu triệu của một diễn giả cách mạng, cuộc mít-tinh biến thành cuộc tuần hành thị uy rầm rộ ủng hộ Mặt trận Việt Minh. Đoàn tuần hành đi đến đâu hút người theo đến đó, người trên các phố như một dòng sông...
Hai ngày sau đó, cả Hà Nội như một biển dầu sôi, mọi người công khai bàn bạc, bộc lộ chính kiến, lên án những kẻ thân Nhật. Lúc này, may cờ gần như hoạt động công khai. Có thể nói không khí chuẩn bị "nóng" lên nhanh chóng từng ngày.
Cũng sáng sớm hôm đó, mấy anh đội trưởng hướng đạo đưa chúng tôi vào cửa bên của Nhà hát Lớn, rồi đưa lên thẳng nóc Nhà hát. Tôi choáng cả người khi bước lên sân trời trên tầng cao lộng gió. Một sân trời rộng thênh thang, từng quãng nhô lên những khối vuông dựng đứng có lắp kính, lợp mái bằng đá xám. Nhìn xuống quảng trường thì ngợp vì độ cao đến chóng mặt, các đoàn người nhỏ xíu từ các ngả dần dần kéo tới.
Một toán người ăn mặc như những công nhân mắc điện, khoác những cuộn thừng lớn, lại khiêng theo một bao tải khá nặng. Chúng tôi ùa đến xem, các anh dốc ngược bao tải, một lá cờ đỏ sao vàng khổng lồ rơi ra, chúng tôi xúm vào phụ giúp rải lá cờ trên sân trời. Mấy anh đội trưởng cùng nhóm công nhân loay hoay buộc, tìm cách cố định hai góc lá cờ vào hai điểm trụ hai bên nóc Nhà hát. Một anh không làm gì, nhưng mắt đăm đắm nhìn xuống quảng trường như chờ một hiệu lệnh, rồi anh bỗng quay lại, hô to "Các anh em, thả cờ xuống!".
Tất cả chúng tôi khoảng hơn chục người lớn và vài chục hướng đạo sinh nhỏ tuổi xúm lại, đẩy "khối cờ" khỏi sân trời. Nhưng khối cờ rơi xuống mặt tiền Nhà hát chưa kịp mở hết thì gặp một trận gió mạnh thổi tung lên. Chưa bao giờ tôi được chứng kiến một lá buồm khổng lồ hồng rực trong nắng sớm bốc bay lên như vậy! Dù còn trẻ thơ, tôi vẫn linh cảm từ lá cờ này sẽ xuất hiện những ngày mới, không còn cảnh lính Nhật nhục hình những người trộm thóc ngựa, cảnh người chết đói ngay trước cửa mỗi nhà...
Ở trên cao như thế, lại gặp những ngọn gió lớn đầu thu, chúng tôi thành những người may mắn tiếp nhận biểu tượng của Cách mạng trong một bối cảnh kỳ lạ như vậy!
Hôm ấy, tôi ngỡ anh Nguyễn Như Kim được điều đi làm nhiệm vụ gì khác, hoá ra 60 năm sau mới biết anh cũng làm nhiệm vụ treo cờ ở ngay trước mặt Nhà hát Lớn. Nhiệm vụ đặc biệt của anh Kim chỉ diễn ra sau này, giai đoạn đầu kháng chiến: Giữa tháng 6/1948, anh đang làm Phó giám đốc Đài phát thanh Tiếng nói Việt Nam phụ trách kỹ thuật thì được giao nhiệm vụ sang Thái Lan, liên hệ với tổ chức Việt kiều yêu nước bên đó, nhờ mua sắm các thiết bị kỹ thuật cho Đài phát thanh. Điều đặc biệt của chuyến đi là anh đã một mình mang 18 ki lô vàng xuyên rừng, qua Campuchia, qua Thái Lan, qua mặt bao nhiêu đồn bốt, mật thám Pháp, giao lại nguyên vẹn cho tổ chức của ta ở Thái Lan.
Để tiện cho các nhà làm sử có điều kiện đối chiếu sự việc với người tham dự ngày lịch sử ấy, tôi nói thêm vài thông tin về mấy anh đội trưởng của Đoàn Hướng đạo Thăng Long kể trên: Anh Đắc, tức Trần Văn Đắc (bí danh là Phi) nghỉ hưu từ Ban Tuyên huấn Trung ương; anh Mỹ sau lấy tên là Nguyễn Đình Sơn, trước khi nghỉ hưu, từng là Đại tá tư lệnh binh chủng Rađa bảo vệ Hà Nội trong 12 ngày đêm B52 (1972) đang sống ở Hà Nội; anh Sơn (sau lấy tên là Nguyễn Hoàng Dũng). Anh Sơn nghỉ hưu từ Bộ Tổng tham mưu, hàm Thiếu tướng, hiện sống ở TP. Hồ Chí Minh... Tôi không nhớ thật rõ một, hai anh hay cả ba anh đã có mặt, tham gia việc treo cờ trên nóc Nhà hát Lớn?
Tôi chỉ là một đứa trẻ trong những ngày lịch sử, nhưng nhờ được hoạt động trong Hội Hướng đạo mà những huynh trưởng cấp cao như Hoàng Đạo Thuý, Tạ Quang Bửu và gần gụi hơn là những người anh như Nguyễn Như Kim đã tạo cho tôi cơ hội chứng kiến sự kiện lịch sử trên. Và quan trọng hơn nữa là: đặt tôi vào cái nền nhân văn, hướng thiện trong những ngày đầu Cách mạng bằng chính nhân cách của các vị ấy!
Vân Long