Ấn tượng đầu tiên của tôi khi gặp NSƯT Thanh Trầm là một đôi mắt còn rất trẻ, long lanh, biết cười. Đôi mắt ấy, thần thái tài năng bẩm sinh, lối diễn cá tính, hết mình ấy đã từng một thời làm mê mẩn biết bao người yêu thích nghệ thuật chèo dân gian Việt Nam.
Những vai diễn để đời
Sinh ra trong chiếc nôi nghệ thuật, có bác ruột là người hát chầu văn rất giỏi, bố mẹ đều yêu thích và biết hát chèo, ngay từ nhỏ, Thanh Trầm đã được định hướng con đường đi vào bộ môn nghệ thuật truyền thống dân gian của quê hương Hưng Yên - cũng là một trong những quê hương của chèo cổ Việt Nam.
Năm 1960 trở thành bước ngoặt cuộc đời Thanh Trầm khi được tuyển vào Đoàn chèo Kim Lang, một trong hai tiền thân của Đoàn chèo Hà Nội. Tại đây, Thanh Trầm đã gây ấn tượng sâu sắc với vai Mẹ Đốp trong vở chèo cổ Quan Âm Thị Kính. Sau khi trở thành quân số của Đoàn chèo Hà Nội, Thanh Trầm đã làm mưa làm gió trên chiếu chèo cả nước với vai diễn để đời, Thị Mầu trong vở diễn Quan Âm Thị Kính dựng lại. Vai Thị Mầu với diễn xuất của Thanh Trầm được coi là một hiện tượng trong ngành chèo cho đến tận ngày nay. Vai diễn cá tính này đã được Thanh Trầm mang đi “chiêu đãi” nhiều bạn bè quốc tế. Thanh Trầm cũng là người thầy “cao thủ” đã truyền dạy ngón nghề “Thị Mầu” cho các thế hệ học trò như Thu Huyền, Hương Dịu, Vân Thanh…
Ngoài vai Thị Mầu, Thanh Trầm còn làm say mê người yêu chèo bằng những vai diễn khó ai vượt nổi như vai Thúy Diệu trong Những cô thợ dệt, vai cô Lụa trong Sợi tơ vàng, vai cô Bến trong Ni cô Đàm Vân… Những vai diễn này đã đem lại cho Thanh Trầm 3 Huy chương Vàng, 5 Huy chương Bạc hội diễn toàn quốc. Nhưng phần thưởng lớn nhất vẫn là tình yêu của khán giả. Đã có lần Thanh Trầm sửng sốt vì một khán giả do quá hâm mộ vai cô Lụa trong vở Sợi tơ vàng đã thuộc hết những câu hát vai Thanh Trầm đóng.
Năm 1962, Thanh Trầm đi biểu diễn phục vụ bộ đội và đồng bào ở đường 9 Nam Lào 8 tháng. Năm 1982, bà là nghệ sĩ chèo Việt Nam đầu tiên được đi Ấn Độ, được biểu diễn cho bà Sonia Gandhi xem. Thanh Trầm cũng là một trong những nghệ sĩ đầu tiên của Việt Nam vào cắm mốc vùng kinh tế mới Lâm Đồng năm 1977.
Sau những thăng trầm của cuộc đời nghệ thuật, năm 1989, Thanh Trầm chính thức nghỉ diễn trên sân khấu chuyên nghiệp, về công tác tại Hội Nghệ sĩ sân khấu TW, hiện bà là Chủ tịch Hội Sân khấu Hà Nội.
 NSƯT Thanh Trầm. |
Bản lĩnh trên sân khấu
Năm 1985, Thanh Trầm theo đoàn biểu diễn trong Ngày văn hóa Việt Nam tại Liên Xô, do thay đổi thời tiết nên bị viêm họng. Đến đoạn diễn Thị Mầu lên chùa, trông thấy chú tiểu Kính Tâm thư sinh, điển trai thì đem lòng say đắm, Thanh Trầm bất ngờ mất tiếng. Với bản lĩnh của một nghệ sĩ chuyên nghiệp, Thanh Trầm nhanh chóng ứng biến, tay cầm lễ, miệng “A-di-đà-phật” mà líu cả lưỡi. Đây được xem là một sáng tạo xuất thần của Thanh Trầm, diễn tả được tâm trạng rối bời của cô nàng lẳng lơ Thị Mầu trước chú tiểu trẻ tuổi.
Cũng vai Thị Mầu, đang hát bình thảo “Cau non tiễn chũm lòng đào/ Trầu têm cánh phượng thiếp trao cho chàng”, đáng lý Thị Mầu cầm quạt chọc vào bàn tay đang cầm lá trầu thì Thanh Trầm bỗng vướng váy, chững lại. Sự cố bỗng trở thành một điểm nhấn cho vở chèo, tình cảm của Thị Mầu với Thị Kính chỉ đến thế thôi.
Trong một lần diễn vai cô Bến trong Ni cô Đàm Vân, cô Bến đang chèo thuyền thì một cơn gió không có trong kịch bản bỗng thổi đến cuốn phăng chiếc nón trên đầu Thanh Trầm. Với kinh nghiệm biểu diễn, “cô Bến” Thanh Trầm vẫn vác mái chèo, bình thản bước xuống hàng ghế khán giả, cầm lấy chiếc nón lên trao cho người thương. Một tràng pháo tay đồng tình, thán phục của khán giả rộ lên trước tài xử trí nhạy bén của Thanh Trầm.
Những “pha” xử lý tình huống sân khấu thành thục như định mệnh ấy của Thanh Trầm sau này đều được công nhận và trở thành những bài học trong giáo trình giảng dạy của nghệ thuật chèo, được giới, ngành công nhận. Đào tạo lớp trẻ là một say mê lớn của bà. Những năm khó khăn, Thanh Trầm đảm nhận công việc dạy chèo cho nhiều tỉnh nghèo, dạy không công. Thanh Trầm có nhiều học trò nổi tiếng trong làng chèo. NSƯT Thu Huyền, Đoàn chèo Hà Nội, truyền nhân vai Thị Mầu của Thanh Trầm, mỗi lần phân vai biểu diễn quốc tế đều đến trao đổi, nhờ cô Thanh Trầm phân tích, trau chuốt thêm vai diễn. NSƯT Trịnh Thúy Mùi, Giám đốc Nhà hát Chèo Hà Nội mỗi lần dựng vở, thẩm định vở vẫn tham khảo ý kiến cô Thanh Trầm. Các NSƯT Xuân Hinh, Thanh Trác cũng là những học trò cưng của Thanh Trầm.