Nhịn ăn 1 ngày giúp ruột tự sửa chữa tổn thương do xạ trị ung thư?

Quốc tế
SKĐS - Nghiên cứu mới phát hiện nhịn ăn 1 ngày giúp đường ruột thúc đẩy cơ chế tự sửa chữa những tổn thương do xạ trị ung thư.

Xạ trị từ lâu đã trở thành phương pháp điều trị chủ lực đối với các bệnh ung thư vùng bụng như ung thư tụy, đại trực tràng hay các bệnh lý phụ khoa. Tuy nhiên, thách thức lớn nhất của phương pháp này nằm ở chỗ lớp niêm mạc ruột non vốn cực kỳ nhạy cảm, nên rất dễ bị tổn thương nghiêm trọng khi tia xạ đi qua. 

Người bệnh thường phải đối mặt với hàng loạt tác dụng phụ nặng nề bao gồm buồn nôn, tiêu chảy, nhiễm trùng hoặc thậm chí là các biến chứng đe dọa tính mạng. Chính những rủi ro này nhiều khi buộc các bác sĩ phải hạn chế liều lượng tia xạ nhằm đảm bảo sự an toàn đối với người bệnh.

Nhịn ăn 1 ngày giúp ruột tự sửa chữa tổn thương do xạ trị ung thư?- Ảnh 1.

Thách thức lớn nhất của xạ trị nằm ở chỗ lớp niêm mạc ruột non vốn cực kỳ nhạy cảm nên rất dễ bị tổn thương nghiêm trọng khi tia xạ đi qua. Ảnh: Medline Plus

Trước thực tế đó, nhóm nghiên cứu tại Trung tâm Ung thư MD Anderson thuộc Đại học Texas (Mỹ) đã tiến hành tìm hiểu sâu hơn về tiềm năng của việc nhịn ăn. Trong các công trình trước đây, phòng thí nghiệm của Giáo sư chuyên ngành Ung thư học xạ trị thực nghiệm Helen Piwnica-Worms từng ghi nhận việc nhịn ăn trước khi chiếu xạ giúp ruột của chuột hồi phục tốt hơn.

Dù vậy, nguyên nhân sâu xa đằng sau hiện tượng này vẫn là một ẩn số cần được giải mã. Gần đây, công trình mới được công bố trên tạp chí khoa học Proceedings of the National Academy of Sciences đã hé lộ những cơ chế sinh học vô cùng thú vị.

Vai trò đột phá của hệ vi khuẩn đường ruột

Trong thí nghiệm mới, các nhà khoa học đã tiến hành chiếu xạ toàn bộ vùng bụng của chuột với liều lượng cao lên tới 11,5 Gy. Kết quả cho thấy toàn bộ những con chuột được ăn uống bình thường đều không thể qua khỏi sau khoảng 7-9 ngày, trong khi nhóm chuột nhịn ăn suốt 24 giờ trước khi chiếu xạ lại kiên cường sống sót đến hết thời gian theo dõi của nghiên cứu. 

Để tìm ra lời giải cho sự khác biệt kỳ diệu trên, nhóm chuyên gia đã phân tích kỹ lưỡng hệ vi khuẩn trong ruột non của chúng.

Quá trình phân tích đã mang lại bước ngoặt khi ghi nhận việc nhịn ăn làm gia tăng rõ rệt số lượng loài vi khuẩn có lợi mang tên Akkermansia muciniphila, viết tắt là AKK, vốn sinh sống nhờ lớp nhầy phủ trên thành ruột. Các tác giả giải thích rằng, việc nhịn ăn kích thích cơ thể sản sinh nhiều tế bào tiết nhầy hơn, tạo môi trường thuận lợi để loài vi khuẩn này sinh sôi mạnh mẽ. 

Từ đây, vi khuẩn AKK tạo ra axit béo chuỗi ngắn mang tên propionate. Chất này kết hợp cùng các biến đổi chuyển hóa khác do việc nhịn ăn mang lại sẽ gắn các dấu hóa học quan trọng lên histone, nhóm protein đóng vai trò như những chiếc ống chỉ quyết định đoạn chỉ nào được nới lỏng để tế bào dễ dàng đọc thông tin.

Nhờ cơ chế này, những gen liên quan đến quá trình tái tạo được kích hoạt dễ dàng mà không làm thay đổi trình tự DNA. Hệ quả là một nhóm tế bào gốc của ruột tích tụ nhiều hơn trong thời gian nhịn ăn, và luôn mang sẵn chương trình sửa chữa ở trạng thái sẵn sàng cao độ. 

Nhịn ăn 1 ngày giúp ruột tự sửa chữa tổn thương do xạ trị ung thư?- Ảnh 2.

Hình ảnh RNAscope các hốc niêm mạc ruột non cho thấy sự biểu hiện của các dấu ấn tế bào gốc ruột gồm Lgr5 (màu trắng) và Olfm4 (màu vàng), các tế bào gốc phục hồi Clu+ (màu đỏ), cùng các tế bào nội tiết ruột ChgA+ (màu xanh lá cây). Nhân tế bào được nhuộm tương phản bằng DAPI (màu xanh dương). Nguồn: Trung tâm Ung thư MD Anderson

Khi bức xạ xuất hiện, các tế bào này lập tức nhân lên nhanh chóng để tái thiết lập lớp niêm mạc vừa bị phá hủy. 

“Nhịn ăn giúp các tế bào ruột chuẩn bị để phản ứng nhanh và hiệu quả hơn sau tổn thương, gần giống việc huấn luyện tế bào theo một kế hoạch ứng phó khẩn cấp", Giáo sư Piwnica-Worms cho biết. "Nghiên cứu này giúp giải thích kế hoạch đó được tổ chức ra sao và chỉ ra một loại vi khuẩn then chốt tham gia điều phối phản ứng”.

Sự cộng hưởng bắt buộc giữa vi khuẩn và việc nhịn ăn

Để củng cố phát hiện trên, nhóm nghiên cứu tiếp tục đặt ra câu hỏi liệu vi khuẩn AKK có vai trò tối quan trọng hay chỉ là yếu tố tình cờ xuất hiện trong quá trình đó. 

Họ đã sử dụng kháng sinh để loại bỏ hoàn toàn loài vi khuẩn này ra khỏi ruột chuột và nhận thấy nhóm chuột nhịn ăn không còn khả năng tự bảo vệ trọn vẹn như trước. Ngược lại, khi đưa vi khuẩn AKK trở lại, khả năng sống sót cùng độ nguyên vẹn của đường ruột nhanh chóng được khôi phục. 

Tuy nhiên, thí nghiệm cũng chứng minh rằng nếu những con chuột vẫn duy trì chế độ ăn uống bình thường, thì việc bổ sung vi khuẩn AKK cũng không mang lại hiệu quả cải thiện nào. Điều này cho thấy vi khuẩn AKK là yếu tố cần, nhưng phải đi kèm với việc nhịn ăn mới phát huy tác dụng.

Triển vọng lớn nhất thu hút sự quan tâm của giới chuyên môn chính là làm sao để đạt được hiệu quả tương tự, mà bệnh nhân không phải trải qua quá trình nhịn ăn khắc nghiệt. 

“Nhịn ăn không phải lúc nào cũng thực tế đối với bệnh nhân ung thư, và nghiên cứu này mở ra nhiều cách khác để hỗ trợ phục hồi sau điều trị", ông Kunal Rai, Giáo sư ngành Y học Hệ gen kiêm Giám đốc Khoa học tại MD Anderson, cho biết. "Dù bằng can thiệp dinh dưỡng, vi khuẩn đích hay các chất chuyển hóa của chúng, mục tiêu vẫn là giúp mô lành sửa chữa hiệu quả hơn trong khi người bệnh nhận các liệu pháp cần thiết”.

Nếu các bước kiểm chứng tiếp theo thuận lợi, phương pháp này có thể bước sang giai đoạn thử nghiệm lâm sàng trên người, đồng thời mở ra triển vọng bảo vệ các mô phân chia nhanh khác như tủy xương.

Nhịn ăn 1 ngày giúp ruột tự sửa chữa tổn thương do xạ trị ung thư?- Ảnh 3.

Khi đưa vi khuẩn AKK trở lại ruột của chuột, khả năng sống sót cùng độ nguyên vẹn của đường ruột nhanh chóng được khôi phục. Hình minh họa: LinkeIn

Dù mang lại nhiều kỳ vọng mới, các chuyên gia vẫn nhấn mạnh sự cần thiết phải nhìn nhận vấn đề một cách thận trọng. Liều lượng bức xạ được sử dụng trong thí nghiệm là rất cao và có khoảng cách lớn so với phác đồ xạ trị thực tế trên lâm sàng, trong khi cơ thể con người phức tạp hơn rất nhiều loài chuột. 

Do đó, các bệnh nhân ung thư tuyệt đối không nên tự ý áp dụng phương pháp nhịn ăn trong suốt quá trình điều trị nếu chưa có sự tư vấn và chỉ định rõ ràng từ bác sĩ điều trị. 


theo MD Anderson, PNAS
Ý kiến của bạn