So với nhiều năm trước, đến nay, bệnh sốt rét đã được khống chế tại nhiều địa phương trên cả nước. Số bệnh nhân mắc sốt rét, số ký sinh trùng được phát hiện giảm đều theo các năm. Tuy nhiên, hiện nay toàn quốc vẫn còn 352 điểm nóng về căn bệnh này. Thời tiết thay đổi thất thường, dân di biến động ngày càng cao, hiểu biết của người dân còn hạn chế là những nguy cơ chủ yếu khiến công tác phòng chống sốt rét vẫn còn tiềm ẩn nhiều nguy cơ khó kiểm soát.
Bệnh nhân sốt rét giảm nhưng tử vong tăng- Vì sao?
Theo số liệu thống kê công tác phòng chống sốt rét (PCSR) năm 2008, số bệnh nhân sốt rét cả nước giảm 14,8%, số ký sinh trùng giảm 30,7% so với năm trước. Nhưng số bệnh nhân tử vong do bệnh này lại tăng 25%, trong đó, khu vực Nam Bộ- Lâm Đồng có số bệnh nhân tử vong sốt rét/100.000 dân cao nhất. Mặc dù Dự án quốc gia PCSR đã thực hiện 163.872 lượt truyền thông cho gần 42 triệu lượt người nhưng hiểu biết về bệnh sốt rét của người dân còn rất yếu kém. Hầu hết số bệnh nhân tử vong đều do nhập viện quá muộn, tự mua thuốc điều trị ở nhà không khỏi (3-6 ngày) dẫn đến biến chứng đa phủ tạng, mật độ ký sinh trùng trong máu cao quá khả năng cấp cứu của các tuyến bệnh viện. Công nhân từ vùng đồng bằng lên làm việc tại các công nông lâm trường xí nghiệp đóng trong vùng sốt rét lưu hành chưa có miễn dịch sốt rét lại không thực hiện đúng hướng dẫn uống thuốc phòng bệnh nên khi vào khu vực này mắc bệnh rất dễ chuyển sang sốt rét ác tính và tỷ lệ tử vong cao. Bên cạnh đó, bệnh viện tuyến huyện cũng chưa đủ khả năng cấp cứu bệnh nhân sốt rét ác tính mà chỉ là nơi trung chuyển bệnh nhân lên tuyến trên khi đã xử lý ban đầu, xuất hiện tâm lý chủ quan với bệnh sốt rét nên nhiều trường hợp tử vong do không phát hiện được để điều trị đúng bệnh.
Trong năm 2008, tại bản Nặm Tàu, xã Thạch Lâm, Bảo Lâm, Cao Bằng đã xảy ra một vụ dịch sốt rét nhỏ, không có trường hợp sốt rét ác tính và tử vong do được dập tắt kịp thời. Ông Trần Duy Min- Giám đốc trung tâm PCSR Cao Bằng cho biết nguyên nhân xảy ra dịch do mạng lưới y tế cơ sở chưa đủ mạnh, chưa đủ độ bao phủ để phát hiện từ những bệnh nhân đầu tiên, trình độ dân trí còn thấp, sống xa trung tâm y tế, hiểu biết về bệnh sốt rét còn ít nên khi bị sốt chưa biết tìm đến cơ sở y tế mà còn cúng bái mê tín dị đoan, khi không đỡ mới đến trạm y tế nên khi có nhiều bệnh nhân y tế cơ sở mới phát hiện và cấp thuốc điều trị sốt rét đầy đủ, kịp thời điều trị khi bệnh chưa có biến chứng nên không có trường hợp nào tử vong. Mặc dù đây chỉ là một vụ dịch nhỏ xảy ra tại một bản làng xa xôi nhưng cũng là lời cảnh báo đối với những địa phương còn lơ là công tác giám sát, phát hiện bệnh sốt rét trong cộng đồng.
Năm 2009, tập trung vào vùng nguy cơ cao
Khu vực Tây Nguyên, Miền Trung, Đông Nam Bộ, khu IV cũ, một số tỉnh miền núi phía Bắc như Lai Châu, Điện Biên, Sơn La, Hà Giang, Lào Cai, Cao Bằng, các công trình trọng điểm của Nhà nước triển khai tại khu vực sốt rét lưu hành là những vùng nguy cơ cao được Dự án quốc gia PCSR tập trung kinh phí và nhân lực nhằm đạt mục tiêu chung giảm mắc và giảm chết so với năm 2008. Năm 2009, phương pháp phòng chống véc tơ sẽ thực hiện bảo vệ cho 10,6 triệu người trong vùng sốt rét lưu hành, cung cấp đủ thuốc điều trị là 811.000 liều, trong đó tăng cường sử dụng thuốc sốt rét phối hợp (Aterakin) ở tất cả các tuyến, tăng cường phát hiện ký sinh trùng sốt rét bằng xét nghiệm lam máu hoặc que thử, quản lý ca bệnh và điều trị sớm, đúng phác đồ nhằm giảm tử vong do sốt rét. Bên cạnh đó, quản lý những đối tượng “nóng” như dân di cư tự do, người đi rừng, ngủ rẫy luôn là vấn đề được ưu tiên trong các chiến dịch truyền thông phòng chống bệnh sốt rét. Tuy nhiên, để quản lý được đối tượng này cần có sự kết hợp của các cấp chính quyền, đoàn thể với công tác PCSR thì mới đem lại hiệu quả cao.
Với những nỗ lực trong nhiều năm qua của Dự án quốc gia PCSR, đến nay, bệnh sốt rét đã được đẩy lùi tại hầu khắp các thành phố, thị xã trên cả nước nhưng vẫn luôn tiềm ẩn nhiều nguy cơ, cả khách quan và chủ quan khiến bệnh có thể bùng phát bất cứ lúc nào. Chính vì vậy, mỗi người cần có ý thức phòng chống và nâng cao kiến thức cũng như không được có thái độ chủ quan, lơ là với căn bệnh này.
Lê Việt Thi