Nhân lực – bài toán then chốt để trạm y tế thực sự mạnh

Chỉ thị 25 về phát triển y tế cơ sở trong tình hình mới được xác định là một trong những nội dung cần tiếp tục đẩy mạnh tuyên truyền. Yêu cầu đặt ra không chỉ là củng cố mạng lưới mà còn phải nâng cao chất lượng hoạt động, từng bước sắp xếp tổ chức ngành y tế theo hướng tinh gọn, hiệu lực, hiệu quả.

Để làm được điều đó, câu hỏi trước tiên vẫn là: Ai sẽ trực tiếp làm việc tại tuyến cơ sở và làm thế nào để họ có thể gắn bó lâu dài?

1. Cán bộ y tế, nhiều đầu việc

Ở tuyến cơ sở, công việc không chỉ diễn ra trong phòng khám. 

Một cán bộ y tế có thể vừa tiếp nhận người đến khám bệnh, vừa tham gia tiêm chủng, quản lý người mắc bệnh mạn tính, chăm sóc sức khỏe bà mẹ và trẻ em, theo dõi tình hình dịch bệnh, truyền thông phòng bệnh, cập nhật dữ liệu và thực hiện các chương trình y tế trên địa bàn. Khi có tình huống bất thường, họ còn phải tham gia giám sát, xác minh và xử lý ngay từ cộng đồng.

Ở những địa bàn rộng, dân cư phân tán, áp lực càng lớn. Việc chăm sóc sức khỏe không thể chỉ chờ người dân tìm đến trạm y tế. Cán bộ tuyến cơ sở còn cần chủ động nắm tình hình từng khu dân cư, phối hợp với nhân viên y tế thôn, bản để phát hiện những trường hợp cần theo dõi.

Một người cao tuổi nhiều ngày không đến kiểm tra huyết áp, một trẻ bỏ lịch tiêm chủng hay một phụ nữ mang thai xuất hiện dấu hiệu bất thường đều cần được phát hiện càng sớm càng tốt.

Những công việc ấy không phải lúc nào cũng nhìn thấy trong số lượt khám mỗi ngày, nhưng lại quyết định khả năng phòng bệnh và chăm sóc sức khỏe từ sớm.

2. Không chỉ cần đủ người, mà phải đúng người

Khi nói đến thiếu nhân lực y tế cơ sở, câu chuyện không đơn giản chỉ là thiếu về số lượng.

Một trạm y tế cần nhiều vị trí chuyên môn khác nhau để vận hành đầy đủ các hoạt động. Bác sĩ có vai trò khám, đánh giá và xử trí bệnh; điều dưỡng hỗ trợ chăm sóc; nữ hộ sinh tham gia chăm sóc sức khỏe bà mẹ, trẻ em; cán bộ phụ trách y tế dự phòng thực hiện các chương trình phòng chống dịch bệnh...Nếu thiếu một mắt xích, những người còn lại phải kiêm nhiệm thêm công việc.

Điều đáng quan tâm hơn là nhu cầu nhân lực của từng địa bàn không hoàn toàn giống nhau.

Một xã có tỷ lệ người cao tuổi lớn sẽ cần tăng khả năng quản lý tăng huyết áp, đái tháo đường và các bệnh không lây nhiễm. Địa bàn đông trẻ em cần nhân lực cho tiêm chủng, dinh dưỡng và chăm sóc sức khỏe trẻ em. Khu vực có nguy cơ dịch bệnh cao lại đòi hỏi năng lực giám sát, phát hiện và xử lý tình huống nhanh chóng.

Vì vậy, bố trí nhân lực không thể chỉ dựa vào một con số bình quân. Cần nhìn vào cơ cấu dân số, mô hình bệnh tật, khoảng cách địa lý và nhu cầu chăm sóc sức khỏe thực tế của từng địa bàn.

3. Có bác sĩ ở trạm, người dân mới thêm niềm tin

Với nhiều người dân, việc trạm y tế có bác sĩ làm việc thường xuyên là yếu tố quan trọng để quyết định có lựa chọn tuyến cơ sở hay không? Người bệnh đến khám không chỉ cần một đơn thuốc. Họ cần được giải thích tình trạng sức khỏe, được đánh giá nguy cơ và biết khi nào có thể điều trị tại trạm, khi nào phải chuyển lên tuyến trên.

Điều này càng quan trọng với các bệnh mạn tính.

Một người mắc tăng huyết áp hoặc đái tháo đường có thể phải theo dõi trong nhiều năm. Nếu mỗi lần kiểm tra lại phải đi xa, việc duy trì tái khám đều đặn sẽ khó khăn hơn. Ngược lại, nếu trạm y tế gần nhà có đủ năng lực theo dõi, tư vấn và phối hợp với tuyến trên, người bệnh có thể được quản lý thuận tiện hơn.

Đó cũng là cách để thay đổi thói quen đi thẳng lên bệnh viện ngay cả với những vấn đề sức khỏe có thể được giải quyết ở tuyến cơ sở. Nhưng muốn người dân tin tưởng, bác sĩ và nhân viên y tế tại trạm cũng phải được tạo điều kiện làm việc. Chỉ đưa một bác sĩ về địa phương mà thiếu thiết bị, thuốc, sự hỗ trợ chuyên môn và cơ hội đào tạo thì rất khó tạo ra thay đổi bền vững.

4. Giữ người đôi khi khó hơn tuyển người

Tuyển được cán bộ là một việc, giữ họ gắn bó lâu dài lại là câu chuyện khác.

Công việc ở tuyến cơ sở đòi hỏi trách nhiệm lớn nhưng điều kiện làm việc, cơ hội học tập và môi trường chuyên môn ở mỗi địa bàn có thể rất khác nhau. Với những nơi xa trung tâm, cán bộ y tế còn phải đối mặt với khoảng cách địa lý, điều kiện sinh hoạt và cơ hội phát triển nghề nghiệp hạn chế hơn. Vì vậy, chính sách nhân lực cần nhìn xa hơn câu chuyện tuyển đủ biên chế.

Người làm việc tại tuyến cơ sở cần có cơ hội được đào tạo liên tục, cập nhật kiến thức, thực hành chuyên môn và được hỗ trợ khi gặp trường hợp vượt khả năng xử trí.

Nếu một bác sĩ làm việc nhiều năm nhưng ít có điều kiện nâng cao tay nghề, rất khó kỳ vọng họ có thể đảm nhiệm ngày càng nhiều dịch vụ chuyên môn. Ngược lại, khi có cơ chế đào tạo, luân phiên và hỗ trợ từ bệnh viện tuyến trên, năng lực chuyên môn của tuyến xã có thể từng bước được nâng lên.

5. Không xem nhẹ nhân viên y tế thôn, bản

Nếu trạm y tế là tuyến gần dân thì nhân viên y tế thôn, bản còn ở gần cộng đồng hơn. Họ biết địa bàn, biết từng khu dân cư và thường xuyên tiếp xúc trực tiếp với người dân.

Trong phòng chống dịch, đây có thể là lực lượng phát hiện những biểu hiện bất thường đầu tiên. Trong tiêm chủng, họ hỗ trợ rà soát trẻ chưa được tiêm đúng lịch. Với người cao tuổi, người mắc bệnh mạn tính hoặc phụ nữ mang thai, họ có thể góp phần nhắc nhở việc khám, theo dõi sức khỏe.

Ở vùng khó khăn, nhân viên y tế thôn, bản còn là cầu nối giúp người dân tiếp cận thông tin y tế dễ dàng hơn. Do đó, khi xây dựng chính sách phát triển y tế cơ sở, lực lượng này không nên bị xem là phần phụ. Họ cần được đào tạo, cập nhật kiến thức và có cơ chế hoạt động phù hợp để thực hiện tốt nhiệm vụ tại cộng đồng.

6. Đừng để cán bộ y tế dành quá nhiều thời gian cho giấy tờ

Một vấn đề khác cần được nhìn nhận là khối lượng công việc hành chính.

Nếu cán bộ y tế phải nhập lại cùng một thông tin trên nhiều hệ thống, làm nhiều biểu mẫu trùng lặp hoặc dành phần lớn thời gian cho báo cáo, quỹ thời gian dành cho người bệnh sẽ bị thu hẹp. Chuyển đổi số vì thế phải hướng tới một mục tiêu rất thực tế: giảm việc hành chính để cán bộ có thêm thời gian làm chuyên môn.

Dữ liệu được kết nối tốt có thể giúp một thông tin được sử dụng nhiều lần thay vì nhập đi nhập lại. Hồ sơ sức khỏe điện tử có thể hỗ trợ theo dõi người bệnh liên tục. Các báo cáo cũng có thể được tổng hợp từ dữ liệu sẵn có thay vì thực hiện thủ công.

Nếu thực hiện đúng hướng, công nghệ không chỉ mang lại thuận tiện cho người dân mà còn góp phần giải bài toán thiếu nhân lực bằng cách sử dụng hiệu quả hơn thời gian của cán bộ hiện có.

7. Người dân là thước đo cuối cùng

Nhân lực y tế cơ sở cuối cùng không nên được đánh giá chỉ bằng số cán bộ có trong danh sách. Điều quan trọng hơn là người dân nhận được dịch vụ gì?

Một trạm y tế có đủ người nhưng người bệnh vẫn phải lên tuyến trên cho hầu hết nhu cầu thông thường thì năng lực thực tế vẫn cần được xem xét. Ngược lại, một trạm có thể không lớn nhưng nếu quản lý tốt bệnh mạn tính, thực hiện tiêm chủng đầy đủ, phát hiện sớm nguy cơ, xử trí ban đầu hiệu quả và kết nối tốt với tuyến trên thì giá trị đối với cộng đồng rất rõ ràng.

Phát triển y tế cơ sở vì vậy phải bắt đầu từ con người.

Có cơ sở vật chất nhưng không có người vận hành thì máy móc khó phát huy giá trị. Có công nghệ nhưng cán bộ không đủ thời gian hoặc chưa được đào tạo thì dữ liệu cũng khó trở thành công cụ hỗ trợ chăm sóc sức khỏe.

Một tuyến y tế thực sự gần dân cần những cán bộ đủ năng lực, hiểu địa bàn và sẵn sàng gắn bó với cộng đồng. Giữ được những con người ấy cũng chính là giữ được tuyến chăm sóc sức khỏe đầu tiên của người dân.

Tầm soát ung thư cổ tử cung tại tuyến y tế cơ sở: Lợi ích cho phụ nữ và hệ thống y tế

SKĐS - Ung thư cổ tử cung là một trong những bệnh ung thư thường gặp ở phụ nữ, nhưng cũng là bệnh có thể phòng ngừa hiệu quả nếu phụ nữ được sàng lọc, phát hiện và điều trị kịp thời.