Nhận diện những yếu tố làm tăng nguy cơ béo phì ở trẻ và cách khắc phục

Những thói quen khiến gia tăng tình trạng béo phì ở trẻ

Yếu tố đầu tiên là bữa ăn mất cân đối. Nhiều trẻ ăn quá nhiều tinh bột tinh chế, món chiên rán, thịt chế biến sẵn nhưng lại thiếu rau xanh, trái cây nguyên miếng, cá, đậu đỗ và thực phẩm giàu chất xơ. Một số trẻ ăn cơm ít nhưng lại uống trà sữa, ăn bánh, snack hoặc đồ chiên sau giờ học, khiến tổng năng lượng trong ngày vẫn cao. Vì vậy, không thể đánh giá nguy cơ béo phì chỉ bằng câu hỏi "con ăn mấy bát cơm", mà cần nhìn toàn bộ khẩu phần trong ngày.

Yếu tố thứ hai là ăn vặt liên tục. Ăn vặt không xấu nếu đó là bữa phụ lành mạnh, được bố trí hợp lý giữa các bữa chính. Vấn đề là nhiều trẻ ăn vặt không kiểm soát: vừa tan học đã uống nước ngọt, ăn xúc xích, bánh ngọt; tối lại ăn thêm mì, đồ chiên hoặc bánh kẹo khi xem tivi. Khi miệng luôn có đồ ăn, trẻ mất dần cảm giác đói – no tự nhiên và dễ nạp năng lượng vượt nhu cầu.

Yếu tố thứ ba là vừa ăn vừa xem màn hình. Khi trẻ xem điện thoại, tivi hoặc máy tính bảng trong bữa ăn, trẻ thường không chú ý đến mùi vị, tốc độ ăn và cảm giác no. Có trẻ ăn quá nhiều vì bị cuốn vào màn hình; có trẻ lại ngậm lâu, kéo dài bữa ăn, khiến cha mẹ phải dỗ bằng món ngọt hoặc đồ ăn yêu thích. Ngoài ra, nội dung quảng cáo trên nền tảng số cũng làm trẻ dễ đòi mua thực phẩm nhiều đường, nhiều béo, nhiều muối.

Yếu tố thứ tư là dùng đồ ăn để thưởng – phạt. Những câu như "ăn hết rau mẹ cho kẹo", "học giỏi sẽ được uống trà sữa", "ngoan thì cuối tuần đi ăn gà rán" vô tình làm trẻ xem đồ ngọt, đồ chiên rán là phần thưởng đặc biệt, còn bữa ăn là nhiệm vụ phải hoàn thành. Về lâu dài, trẻ dễ hình thành mối liên hệ cảm xúc với thức ăn: vui thì ăn, buồn cũng ăn, căng thẳng thì tìm đồ ngọt.

Yếu tố thứ năm là cha mẹ chưa làm gương. Trẻ rất khó ăn rau nếu người lớn không ăn rau, khó uống nước lọc nếu trong nhà ai cũng uống nước ngọt, khó vận động nếu cả gia đình dành hầu hết thời gian rảnh cho màn hình. Dinh dưỡng trẻ em không thể tách rời văn hóa sinh hoạt của gia đình.

7 nguyên tắc giúp trẻ thoát khỏi tình trạng thừa cân, béo phì

Trước hết, hãy tổ chức lại bữa ăn gia đình theo hướng cân đối. Mỗi bữa chính nên có đủ nhóm tinh bột, chất đạm, rau xanh và chất béo phù hợp. Tinh bột không cần bị loại bỏ, nhưng nên dùng lượng vừa phải và có thể thay đổi giữa cơm, khoai, ngô, bún, phở, mì, yến mạch hoặc ngũ cốc phù hợp. Chất đạm nên đa dạng từ cá, trứng, thịt nạc, tôm, cua, đậu phụ, đậu đỗ. Rau xanh nên có trong hầu hết các bữa chính; trái cây nên ưu tiên dạng nguyên miếng thay vì nước ép.

Thứ hai, giảm đồ uống có đường. Nước lọc nên là lựa chọn chính trong ngày. Sữa có thể sử dụng theo tuổi và tình trạng dinh dưỡng, nhưng không nên lạm dụng sữa có đường hoặc dùng sữa thay thế bữa ăn đa dạng. Trà sữa, nước ngọt, nước trái cây đóng chai, nước tăng lực và đồ uống có đường nên được giới hạn ở mức rất ít, không dùng như thói quen hằng ngày.

Thứ ba, chuẩn bị bữa phụ lành mạnh. Cha mẹ có thể chọn sữa chua ít đường, trái cây nguyên miếng, ngô, khoai, trứng luộc, bánh mì nguyên cám, các loại hạt phù hợp tuổi hoặc một phần sữa phù hợp. Không nên để sẵn quá nhiều bánh kẹo, snack, nước ngọt trong nhà. Nguyên tắc đơn giản là: thực phẩm nào cha mẹ không muốn trẻ ăn thường xuyên thì không nên mua tích trữ thường xuyên.

Thứ tư, tăng vận động bằng những hoạt động trẻ thích. Không nhất thiết trẻ phải đến phòng tập hay chơi thể thao thành tích. Đi bộ, đạp xe, nhảy dây, đá bóng, bơi, cầu lông, nhảy theo nhạc, phụ việc nhà, leo cầu thang phù hợp tuổi đều có ích. Điều quan trọng là trẻ được vận động đều đặn mỗi ngày, giảm thời gian ngồi lâu và cảm thấy vận động là niềm vui, không phải hình phạt vì "bị béo".

Thứ năm, thiết lập quy tắc màn hình. Gia đình nên thống nhất không xem điện thoại khi ăn, không dùng thiết bị điện tử sát giờ ngủ, không dùng màn hình để dỗ trẻ ăn. Cha mẹ có thể thay thế bằng đọc sách, chơi trò chơi vận động, cùng chuẩn bị bữa ăn, đi bộ sau bữa tối hoặc sinh hoạt gia đình.

Thứ sáu, bảo vệ giấc ngủ. Trẻ cần giờ ngủ ổn định, phòng ngủ yên tĩnh, hạn chế ánh sáng xanh trước khi ngủ. Một đứa trẻ ngủ đủ thường tỉnh táo hơn, vận động tốt hơn, kiểm soát cảm giác đói – no tốt hơn và ít phụ thuộc vào đồ ngọt để "tỉnh táo".

Cuối cùng, hãy giao tiếp với trẻ bằng thái độ tích cực. Không chê bai cơ thể, không so sánh trẻ với bạn bè, không tạo mặc cảm "con béo nên con xấu". Thay vào đó, hãy nói: "Gia đình mình cùng ăn khỏe hơn", "mình vận động để cơ thể nhanh nhẹn hơn", "mình ngủ sớm để cao hơn và học tốt hơn". Phòng chống béo phì cần sự kiên nhẫn, đồng hành và tôn trọng trẻ.

Kết luận

Phòng chống béo phì ở trẻ em nên bắt đầu từ những điều rất gần gũi: bữa ăn trong gia đình, nước uống hằng ngày, giấc ngủ, vận động, thời gian màn hình và cách cha mẹ ứng xử với đồ ăn. Tinh thần của Nghị quyết 72 là chuyển mạnh từ chữa bệnh sang phòng bệnh, từ chăm sóc khi đã có vấn đề sang xây dựng lối sống lành mạnh ngay từ sớm. Với trẻ em, dinh dưỡng hợp lý không chỉ giúp phòng béo phì, mà còn góp phần hình thành tầm vóc, trí tuệ, sức bền và thói quen sức khỏe cho cả cuộc đời.

Cha mẹ không cần bắt đầu bằng những thay đổi quá lớn. Hãy bắt đầu từ việc bỏ nước ngọt khỏi bữa ăn hằng ngày, thêm rau vào mỗi bữa, cho trẻ ngủ sớm hơn, đi bộ cùng con, tắt màn hình khi ăn và theo dõi tăng trưởng định kỳ. Khi những thói quen nhỏ được lặp lại đều đặn, chúng sẽ trở thành nền tảng lớn cho một thế hệ trẻ em khỏe mạnh hơn, năng động hơn và ít nguy cơ mắc bệnh mạn tính trong tương lai.

Nhiều mô hình dinh dưỡng học đường được triển khai để cải thiện thể trạng trẻ em Việt Nam

SKĐS - Từ xây dựng bộ thực đơn mẫu, phần mềm cân bằng dinh dưỡng đến giáo dục dinh dưỡng và chuẩn hóa bữa ăn bán trú, Viện Dinh dưỡng đang triển khai nhiều mô hình can thiệp học đường nhằm ứng phó đồng thời suy dinh dưỡng, thiếu vi chất và tình trạng thừa cân, béo phì gia tăng nhanh ở trẻ em Việt Nam.