Tối 4/4 vừa qua, Liên hoan Dân ca đồng bằng trung du Bắc Bộ với hơn 100 diễn viên của 11 đoàn đã diễn ra tại Trung tâm văn hóa Kinh Bắc – TP. Bắc Ninh và được truyền hình trực tiếp trên sóng truyền hình Việt Nam. Thêm nhiều tiết mục độc đáo của di sản được giới thiệu, thêm một sự lên tiếng, kêu gọi toàn dân bảo tồn văn hóa dân tộc. Chúng tôi đã có cuộc trò chuyện với nhạc sĩ Lương Nguyên, cố vấn chuyên môn và sân khấu cho chương trình.
Thưa nhạc sĩ, tại sao Liên hoan dân ca toàn quốc lần này lại không tổ chức tập trung tại Hà Nội như hai năm trước mà lại chia ra các vùng miền?
- Trước thì lần lượt tổ chức ở 9 vùng rồi tập hợp những tiết mục hay nhất về Hà Nội làm chung kết. Như vậy khuếch trương được cuộc thi và di sản nhưng rất tốn kém. Nên lần này phải làm đâu là xong đấy, vì thế không thành sự kiện lớn như trước được. Nhưng tôi nghĩ có thể khắc phục bằng cách mở rộng không gian của từng cuộc thi ở vùng miền sao cho không chỉ có các tiết mục thi trên sân khấu mà có thể tổ chức biểu diễn phục vụ nhân dân ở ngoài nhà hát nữa.
Ông nhận xét thế nào về chất lượng chung của Liên hoan dân ca đồng bằng trung du Bắc Bộ?
- Các địa phương đã biết mình nên ứng xử như thế nào với người đi thi, với cuộc thi. Có những địa phương giới thiệu được cái mới là những tiết mục chưa từng xuất hiện hoặc tưởng như mới do đã lâu không được nhắc đến. Như tiết mục hát thờ thần của Thái Bình, hát xoan của Phú Thọ, một số làn điệu dân ca Hà Nam hay hát cầu phúc của người Hoa ở Bắc Giang... Cuộc thi này cho phép lực lượng mở rộng nên có cả nghệ nhân, nghệ sĩ chuyên nghiệp và nghiệp dư, nhưng nghiệp dư chỉ chiếm khoảng 20%. Các vùng sâu, vùng xa đa phần là nghệ nhân với những tiết mục mà diễn viên chuyên nghiệp chưa chắc đã thành thạo. Tuy nhiên, tỉnh nào thực sự quan tâm thì giới thiệu được nhiều hơn cái hay, cái đẹp của mình.
Chắc chắn những cuộc ra quân lớn của dân ca nhạc cổ sẽ có tác động hiệu quả tới người xem, thưa ông, nhất là qua các buổi truyền hình trực tiếp! Nhưng lâu lâu mới có được 1 - 2 cuộc như vậy thì hơi phí!
- Cơ hội để thưởng thức nhiều loại hình dân ca thế này không phải là nhiều. Người ta sẽ thấy dân ca thật phong phú nhưng thật không dễ dàng. Có người bảo chèo hát the thé, nhưng muốn cảm nhận thì phải sống với nó. Trẻ em phải được giáo dục, nếu không làm sao thấy được cái hay của chèo! Nghe dân ca nhạc cổ là phải nghe bằng tri thức. Trong khi giáo dục âm nhạc của mình còn yếu và phân bổ chương trình giữa nhạc mới và dân ca nhạc cổ còn chưa cân đối. Tôi hy vọng nếu làm mỗi năm một lần thì sẽ gây được phong trào với các địa phương. Và không chỉ là Đài Truyền hình Việt Nam mà đài các tỉnh cũng nên tích cực. Sao các đài Nam Bộ làm được thi đờn ca tài tử mà các đài miền Bắc không tổ chức thi hát chèo? Sao miền Trung không có thi ví dặm, ca Huế..., Hà Nội không tổ chức thi ca trù...? Thi dân ca thế này là tổng hợp, chúng ta cần tổ chức nhiều cuộc thi cho từng thể loại dân ca.
 Nhạc sĩ Lương Nguyên tập với các diễn viên đoàn quan họ Bắc Ninh. Ảnh: Dương Xuân |
Mỗi lần tổ chức thi là một lần khai thác được một khối tư liệu quý giá, theo ông phải phát huy tác dụng của chúng như thế nào?
- Cái này phụ thuộc vào Đài truyền hình trong việc bố trí thời lượng phát sóng và phương thức truyền tải. Ngoài ra có thể phối hợp, cung cấp cho các địa phương để phát sóng hoặc làm tư liệu cho các trường, các viện v.v... Có điều là công tác lưu trữ của mình còn kém, cất giữ, bảo quản chưa tốt. Ví dụ mình muốn tìm ở đài phát thanh tiếng còi báo động máy bay năm 1970 cùng mấy câu báo máy bay đã đi xa của phát thanh viên thời đó thì cũng không có đâu! Có những hợp xướng thu từ năm 1960 cũng hỏng mất và không thể nào có lại được vì tổng phổ mất, người không còn, mà cách hát hồi ấy cũng không còn nữa...
Bên cạnh việc lưu trữ, theo ông cần có hướng phát triển, ứng dụng như thế nào để có thể phát huy vốn dân ca nhạc cổ?
- Một nhà hát thì nên có hai đoàn, một chuyên thể hiện truyền thống, một thực hiện thử nghiệm, sáng tạo, giao thoa, tiếp biến văn hóa để gắn cái cổ với cái hiện đại. Các nghệ sĩ thực hành sáng tạo phải được Nhà nước hỗ trợ, tài trợ và Nhà nước phát hiện những cách làm mới nhằm bồi đắp thêm cho văn hóa dân gian.
Còn cái cổ thì phải giữ cho nguyên vẹn vì nó là cái gốc, cái nguyên bản. Dân ca bị quên lãng, hay tiếng Việt bị xâm hại đều làm văn hóa vơi đi. Ví dụ như lối hát bạch thanh truyền thống chúng ta đã sao nhãng và tôi thường phải nhắc các em hát sao cho đúng, gắn với việc phát âm tiếng Việt của mình. Nó khác với lối hát cộng minh, mở rộng tiếng mà mình du nhập từ năm 1960. Bây giờ nhiều diễn viên chèo, tuồng, cải lương cũng bị ảnh hưởng bởi lối hát này. Rất đáng tiếc!
Xin cảm ơn ông!
Dương Xuân (thực hiện)