Ban đầu, họa sĩ Thành Chương định xây dựng nhà lưu niệm của bố trong phủ của mình, nhưng sau đó được thống nhất dựng trên tầng 4, ngôi nhà của nữ họa sĩ Nguyễn Thị Hiền trên phố Trần Khát Chân (Hà Nội). Toàn bộ kỷ vật của Kim Lân được lưu giữ ở đây. Ngoài ra, nữ họa sĩ còn tạo một ban công nhỏ, trồng cây, nuôi cá, chăm chim - những thú vui tao nhã của bố chị lúc sinh thời. Nhà văn Kim Lân hầu như sống cả cuộc đời thanh đạm, giản dị. Bước chân vào nhà lưu niệm của ông, người ta dễ nhận thấy màu thời gian in hằn lên từng đồ vật, trên chiếc gậy mòn vẹt, chiếc tủ áo cũ kỹ hay cái áo khoác sờn màu. Ông ưa cuộc sống đơn sơ như vậy, ưa mặc áo nâu sồng, ưa guốc mộc với quạt nan.
 Nhà lưu niệm nhà văn Kim Lân tại nhà họa sĩ Nguyễn Thị Hiền. |
2. Có lẽ nhạc sĩ Trịnh Công Sơn là người có nhiều nhà lưu niệm nhất bởi có quá nhiều người yêu ông và âm nhạc của ông. Ngay sau khi ông mất, gia đình đã trang trí lại ngôi nhà ở địa chỉ 47C Phạm Ngọc Thạch, TP.HCM thành nơi để người hâm mộ viếng thăm ông. Không gian làm việc, đọc sách... và nhiều vật dụng trong cuộc sống hằng ngày của nhạc sĩ được trưng bày. Tất cả vật dụng đều được giữ đúng vị trí như lúc nhạc sĩ sinh thời để người hâm mộ có thể hình dung một cách chân thực nhất về đời sống của ông.
“Hội Quán Hội ngộ” do nhạc sĩ Trịnh Công Sơn chọn đặt tên khi còn sinh thời cũng trở thành Nhà lưu niệm Trịnh Công Sơn kể từ sau ngày mất của nhạc sĩ. Ngôi nhà tọa lạc trong khuôn viên Làng Du lịch Bình Quới 1 (số 1147, đường Bình Quới, phường 28, quận Bình Thạnh). Đây là nơi lưu giữ những kỷ niệm của bạn bè và người hâm mộ nhạc sĩ, đồng thời là điểm sinh hoạt văn hóa, nghệ thuật của công chúng. Tại Huế, kế hoạch xây dựng một nhà lưu niệm Trịnh Công Sơn cũng đang được tiến hành. Ở Hà Nội, nhiều người yêu Trịnh cũng đã tự dành những căn phòng của gia đình để làm nơi lưu giữ những món đồ được coi như kỷ vật liên quan đến nhạc sĩ họ Trịnh.
3. Ở Hà Tiên có nhà lưu niệm của thi sĩ Đông Hồ ngay bên bờ sông Đông Hồ - nơi được gọi là “ngôi nhà thơ”, lưu giữ rất nhiều kỷ vật của nhà thơ và nữ sĩ Mộng Tuyết. Nhà lưu niệm được nữ sĩ Mộng Tuyết xây dựng trên nền của trường Trí Đức học xá ngày xưa để luôn nhớ đến chồng. Bà mất năm 2007 và ngôi nhà được người thân trông coi, phục vụ khách làng thơ, những người yêu mến đôi tài tử giai nhân được mệnh danh là núi Mộng - gương Hồ.
Du khách đến “ngôi nhà thơ” được thỏa lòng tìm hiểu về cuộc đời, thân thế của đôi trai tài, gái sắc có thể ngồi trò chuyện, đọc sách suốt cả ngày, thậm chí vài ngày tại ngôi nhà này. Có những đoàn vài chục người từ nhiều nơi đến thăm chỉ để nhìn lại gian phòng nơi nữ sĩ Mộng Tuyết thường ngồi bên cạnh bàn thờ của thi sĩ Đông Hồ. Đó là một gian phòng nhỏ, trưng bày các bút tích, di ảnh, tác phẩm của đôi thi sĩ. Thơ văn của ông bà gắn với vùng đất quê hương của tao đàn Chiêu Anh Các nên rất hấp dẫn du khách yêu thích thơ. Lúc sinh thời, Mộng Tuyết - Thất Tiểu Muội thường tiếp khách yêu văn thơ tại đây. Nhà văn Tô Hoài, Nguyễn Tuân, Nguyễn Đình Thi, Vũ Hạnh, Hoàng Trung Thông... thỉnh thoảng lại đến thăm “bà già thơ” rồi trò chuyện, tranh luận...
4. Trên khuôn viên nhà cũ của bên ngoại Xuân Diệu tại thôn Tùng Giản, xã Phước Hòa, Tuy Phước (Bình Định), UBND huyện Tuy Phước đã nâng cấp sửa chữa thành nhà lưu niệm, nơi lưu giữ về cuộc đời và sự nghiệp của nhà thơ. Nhà thơ Lưu Trọng Lư cũng có nhà lưu niệm tại số 75/5 - 73 Đa Thiện 5, hẻm 73, khu phố 4, đường Lâm Văn Bền, phường Tân Thuận Tây, quận 7. Thi sĩ Hàn Mặc Tử cũng nhận được rất nhiều sự yêu mến của độc giả, ông đã có phòng lưu niệm ở Bệnh viện phong Quy Hòa. Người yêu thơ cũng biết đến nhà lưu niệm của nhà thơ Tố Hữu tại làng Quốc tế Thăng Long - Hà Nội; nhà lưu niệm Nguyễn Đình Thi ở Vĩnh Phúc. Hay họa sĩ Bùi Xuân Phái có nhà lưu niệm tại số nhà 87 Thuốc Bắc do con trai ông là họa sĩ Bùi Thanh Phương gìn giữ.
Nhà văn Lê Lựu đã già yếu, nhưng ông rất muốn xây dựng một ngôi nhà lưu niệm cho nhà thơ Phạm Tiến Duật tại Phú Thọ. Sau nhiều ngày tháng đôn đáo, nhà văn Lê Lựu với vai trò là Giám đốc Trung tâm Văn hóa doanh nhân đã nhận được sự ủng hộ của Hội Liên hiệp Văn học nghệ thuật Phú Thọ. Theo đó, nhà lưu niệm thi sĩ Phạm Tiến Duật sẽ nằm trong khuôn viên của Hội Liên hiệp Văn học nghệ thuật Phú Thọ. Trung tâm Văn hóa doanh nhân sẽ làm chủ đầu tư còn Hội sẽ là đơn vị thi công.
5. Hàng chục văn nghệ sĩ tên tuổi khác đã không có một “cõi nhớ”. Trên thực tế, những nhà lưu niệm của các văn nghệ sĩ vẫn chưa được đông đảo công chúng biết đến, xứng đáng với công lao mà họ đã đóng góp cho nền văn học, nghệ thuật nước nhà. Nhà nước nên đầu tư xây dựng những ngôi nhà lưu niệm cho những nghệ sĩ đã quá cố và mở cửa cho khách tham quan, để những nhà lưu niệm đó trở thành tài sản của quốc gia.
Hải Miên