Đây là một trong những nhà hát lớn nhất và có truyền thống lâu năm nhất ở Liên Xô trước đây do hai nhà lãnh đạo thiên tài C.Xta-ni-láp-xki và V.I.Nhe-mi-rô-vích Đan-chen-cô sáng lập. Ở đây, Xta-ni-láp-xki đã xây dựng hệ thống lý luận về đạo diễn và biểu diễn mà ngày nay được gọi là “thể hệ Xta-ni-láp-xki”. Thể hệ này đã được công nhận là một phương pháp nghệ thuật khoa học tiên tiến. Ở Việt Nam, thể hệ Stani đã trở thành những bài học cơ bản trong các trường sân khấu và trong các nhà hát, kể cả nhà hát truyền thống như tuồng, chèo, cải lương cũng vận dụng một phần tính khoa học của nó.
Cách mạng Tháng Mười với tư tưởng vĩ đại của V.I.Lê-nin đã đem ánh sáng đến Nhà hát Hàn lâm nghệ thuật Mát-xcơ-va (MXAT). Nhà hát trở thành mẫu mực về nghệ thuật hiện thực. Những kịch bản của các văn hào: Gô-gôn, Sê-khốp, Ô-xtơ-rốp-xki, Go-rơ-ki... đều được dựng diễn ở đây và đều thành công rực rỡ. Lênin rất quý nhà hát này và đánh giá rất cao nó trong những bức thư của mình.
Khuynh hướng nghệ thuật tiến bộ của Xta-ni-láp-xki và Đan-chen-cô đã bắt gặp tư tưởng cách mạng và nhân đạo xã hội chủ nghĩa của M.Go-rơ-ki. Sự xuất hiện những vở kịch của Go-rơ-ki trong nhà hát là sự kiện có ý nghĩa đặc biệt đối với số phận và khuynh hướng nghệ thuật của nhà hát sau này. Những vở kịch của Go-rơ-ki là những tiết mục chính của nhà hát trong chương trình biểu diễn của mình.
Nhà văn vô sản M.Go-rơ-ki đã phản ánh một cách mạnh mẽ và thắm thiết sự ra đời của thời đại mới trong tác phẩm của mình, đó là thời đại của cao trào cách mạng quần chúng nhân dân, thời đại xã hội chủ nghĩa dưới ngọn cờ tư tưởng của Lênin. Năm 1902, nhà hát dựng 2 vở của Go-rơ-ki: Dưới đáy và Những kẻ tiểu tư sản thể hiện lòng căm ghét cực độ của Gơ-rơ-ki đối với bọn ăn bán, bọn tiểu tư sản. Vở thứ ba Những đứa con của mặt trời, Go-rơ-ki viết trong thành Pê-tơ-rô-pa-lốp-xki sau ngày chủ nhật đẫm máu, mùng chín tháng giêng vừa ra mắt đã bị bọn phản động tổ chức tiến công vào sân khấu. Người xem đã đứng lên bảo vệ diễn viên và nhà hát. Đến Cách mạng Tháng Mười, những tác phẩm của Go-rơ-ki có thêm sức sống mới tràn đầy chất cách mạng. Nhà hát dựng một loạt vở của ông: Trong những con người, Ê-gô Bu-lư-trốp, Đô-ti-ga-ep và đồng bọn, Những kẻ thù...
Đi theo con đường nghệ thuật hiện thực xã hội chủ nghĩa, dưới sự chỉ đạo của O.Ép-rê-mốp, nghệ sĩ Nhân dân, những vở kịch phản ánh quá trình sản xuất đều thành công: Những người luyện thép, Một cuộc họp đảng ủy, Quan hệ ngược chiều, Chúng tôi ký tên dưới đây...
Hơn một thế kỷ qua, Nhà hát Hàn lâm nghệ thuật Mát-xcơ-va luôn luôn là tấm gương sáng về khuynh hướng nghệ thuật hiện thực và cách mạng. Đến nay, nhà hát có 3 rạp (có rạp thuộc loại lớn nhất thế giới) có trường đào tạo đạo diễn, diễn viên, họa sĩ. Nhà hát Người đương thời trẻ và mạnh vào loại nhất của Liên Xô cũ cũng được đào tạo từ đây. Cũng nơi đây, học sinh, nghiên cứu sinh và cán bộ sân khấu Việt Nam thường xuyên đến học tập, nghiên cứu thể hệ Xta-ni-láp-xki và các nghệ thuật tiên tiến khác. Nhà hát Hàn lâm nghệ thuật Mát-xcơ-va đã giúp Nhà hát kịch Việt Nam dựng 3 bộ kịch bản về Lênin của Pô-gô-đin: Người cầm súng và Khúc thứ ba bi tráng. Các nghệ sĩ Mạnh Linh, Can Trường, Hoàng Yến, Phùng Huy Bính, Nguyệt Ánh, Đoàn Dũng, Trọng Khôi... đã nhiều lần đến nhà hát học tập kinh nghiệm thể hiện hình tượng Lênin và các nhân vật khác. Nhà hát còn cử đạo diễn Léc-cơ-li và kỹ sư hóa trang Gôn-xốp đến Nhà hát kịch Việt Nam tại Hà Nội để làm việc. Các đạo diễn Việt Nam: Văn Chiêu, Dương Ngọc Đức cũng được sự giúp đỡ tận tình của Nhà hát Hàn lâm nghệ thuật Mát-xcơ-va. Những vở kịch về Lênin trên sân khấu Việt Nam đã thành công rực rỡ, thể hiện rõ sự phối hợp chặt chẽ giữa hai nhà hát kịch của Liên Xô và Việt Nam.
Có lẽ cũng là duyên nợ với Nhà hát MXAT, cuối tháng 10/1981, khi đoàn nghệ thuật tuồng Việt Nam sang biểu diễn ở Liên Xô, tôi làm phó trưởng đoàn phụ trách đối ngoại. Chúng tôi được nước bạn bố trí diễn tại Nhà hát MXAT. Những đêm diễn thật huy hoàng, ở đây lúc nào người xem cũng ngồi chật kín cả khán phòng. Ở đây, tôi được gặp lại một số nghệ sĩ quen biết, có cả hai mẹ con bà Thái Thị Liên và Đặng Thái Sơn cùng nhạc sĩ Cao Việt Bách đã cùng người Nga nhiệt liệt vỗ tay tán tưởng nghệ thuật tuồng Việt Nam. Bao nhiêu kỷ niệm đẹp lại hiện về. Ôi! Nhà hát Hàn lâm Mát-xcơ-va không bao giờ phai mờ trong ký ức tôi!...
GS. Hoàng Chương