PGS.TS Lê Văn Cường, Phó Viện trưởng Viện Xây dựng Đảng, Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh cho biết, việc lựa chọn thời điểm hiện tại để thí điểm mô hình xã, phường xã hội chủ nghĩa xuất phát từ những bối cảnh lịch sử, thời cơ mang tính bước ngoặt và đặc biệt xuất phát từ chính nguyện ước thiêng liêng của Đảng trước nhân dân và dân tộc.

Thứ nhất, đại dịch COVID-19 tuy mang lại nhiều thách thức nhưng lại là cú hích mạnh mẽ thúc đẩy tiến trình chuyển đổi số toàn diện. Nếu không có dịch bệnh, tư duy ứng dụng công nghệ hay làm việc trực tuyến sẽ còn chậm thay đổi; nhưng nay, hạ tầng số và kỹ năng số đã trở nên quen thuộc với mọi tầng lớp nhân dân.

Thứ hai, chúng ta đang chịu sự thúc ép gay gắt về mặt thời gian cơ học: thời kỳ "dân số vàng" sắp qua đi để chuyển sang giai đoạn kinh tế dân số bạc và già hóa dân số. Nếu không tận dụng thời cơ để bứt phá, đất nước sẽ rơi vào "bẫy thu nhập trung bình" và chìm trong vòng luẩn quẩn như nhiều quốc gia khác. Giai đoạn khai thác tài nguyên thiên nhiên và lao động giá rẻ dồi dào nay đã hết; nếu không tìm ra những động năng và nguồn lực phát triển mới, chúng ta sẽ thất bại.

Hơn hết và sâu sắc nhất, việc thực hiện mô hình này chính là sự hiện thực hóa nguyện ước của Đảng trước nhân dân. Cốt lõi của vấn đề nằm ở chỗ "ý Đảng hợp lòng dân". Trong chế độ nhất nguyên chính trị, Đảng cầm quyền không có mục tiêu nào khác ngoài việc gắn liền độc lập dân tộc với chủ nghĩa xã hội, mang lại cuộc sống ấm no, hạnh phúc, ai cũng có cơm ăn áo mặc và được học hành - đúng như mong ước tột bậc của Chủ tịch Hồ Chí Minh.

Lịch sử đã chứng minh, nhân dân luôn sẵn sàng hy sinh, đi theo Đảng bởi ý Đảng đã hòa quyện với lòng dân. Khi đất nước đã có độc lập, tự do mà không giải quyết được các vấn đề thiết thực như học phí, khám chữa bệnh, an sinh xã hội hay môi trường sống, Đảng sẽ mất đi sức chiến đấu và niềm tin của nhân dân. Do đó, việc thực hiện thí điểm mô hình này vừa là trách nhiệm lịch sử, vừa là cách để Đảng tự chỉnh đốn, giữ vững lời hứa trước quốc dân đồng bào và bảo vệ niềm tin vững chắc của nhân dân.

Thực tế cho thấy, người dân Việt Nam hiện nay ai cũng có mạng internet, có số điện thoại và tiếp cận thông tin rất nhanh. Ngay cả những quốc gia phát triển như Singapore (với Đảng Hành động Nhân dân cầm quyền từ khi lập quốc) hay Nhật Bản, các chính đảng vẫn duy trì được vai trò lãnh đạo lâu dài chính là nhờ vào việc thực hiện nhất quán tôn chỉ "ý Đảng hợp lòng dân".

Khi mô hình xã, phường xã hội chủ nghĩa mang lại kết quả thực tế, giúp người dân được thụ hưởng hạnh phúc ấm no, thì tự khắc nhân dân sẽ tin yêu, đồng lòng đi theo Đảng mà không cần đến những bài diễn văn tuyên truyền hình thức.

GS.TSKH.NGND. Vũ Minh Giang - Chủ tịch Hội đồng Khoa học và Đào tạo Đại học Quốc gia Hà Nội, Phó Chủ tịch Hội Khoa học Lịch sử Việt Nam chia sẻ, nhìn lại chiều dài lịch sử dựng nước và giữ nước của dân tộc Việt Nam, có thể khẳng định rằng làng, xã không chỉ là đơn vị cư trú hay cấp quản lý hành chính ở cơ sở, mà còn là nền tảng tổ chức xã hội, không gian văn hóa và điểm tựa bền vững của cộng đồng dân tộc.

Sau lũy tre làng là đình, chùa, giếng nước, những phong tục, tín ngưỡng, hương ước và mối quan hệ cố kết cộng đồng. Đồng thời, đó cũng là những địa bàn nuôi dưỡng ý chí tự chủ, bảo vệ quê hương và tạo nên sức mạnh kháng chiến qua nhiều thời kỳ. Làng xã vì thế vừa là nơi lưu giữ bản sắc văn hóa, vừa là "phòng tuyến" gốc rễ của quốc gia. Sức mạnh ấy không chỉ nằm ở địa thế hay tổ chức tự quản, mà sâu xa hơn là ở sự gắn bó giữa con người với quê hương, giữa cộng đồng với vận mệnh đất nước.

Trong bối cảnh hiện nay, khi Việt Nam đẩy mạnh tinh gọn bộ máy và vận hành chính quyền địa phương hai cấp, vai trò của xã, phường đang đứng trước một bước chuyển có ý nghĩa chiến lược: từ đơn vị chủ yếu thực thi quản lý hành chính trở thành không gian tổ chức phát triển tích hợp, nơi đường lối của Đảng và chính sách của Nhà nước được chuyển hóa thành chất lượng sống cụ thể của Nhân dân. Xây dựng xã, phường xã hội chủ nghĩa vì vậy không nên chỉ được hiểu là xây dựng bộ máy hay hoàn thiện các thiết chế quản lý, mà phải là một chiến lược phát triển đi từ cơ sở, lấy con người làm trung tâm, lấy đời sống cộng đồng làm nền tảng và lấy sự tiến bộ của mỗi người dân làm mục tiêu.

Trên tinh thần đó, chính quyền xã, phường phải thực sự gần dân, hiểu dân, trọng dân và chịu trách nhiệm trước dân; đội ngũ cán bộ phải chuyển từ tư duy "quản lý đối tượng" sang tinh thần "công bộc phục vụ Nhân dân". Mọi chủ trương cần được cụ thể hóa bằng kết quả có thể kiểm chứng: thủ tục thuận lợi hơn, sinh kế bền vững hơn, môi trường sống tốt hơn, người yếu thế được bảo vệ và các mâu thuẫn trong cộng đồng được giải quyết từ sớm, từ cơ sở.

GS Vũ Minh Giang phân tích, "phòng tuyến lòng dân" chính là thước đo chiều sâu của mô hình xã, phường xã hội chủ nghĩa. Có thể sử dụng chỉ số hạnh phúc, mức độ hài lòng và niềm tin của Nhân dân làm những tiêu chí quan trọng để đánh giá chất lượng quản trị cơ sở. Bởi một bộ máy dù tinh gọn đến đâu cũng chưa thể coi là hiệu quả nếu người dân còn gặp khó khăn trong tiếp cận dịch vụ công, thiếu an sinh hoặc không được lắng nghe.

Nhìn từ lịch sử, sức mạnh của làng xã bắt nguồn từ sự cố kết cộng đồng; nhìn từ hiện tại, sức mạnh ấy cần được chuyển hóa thành năng lực quản trị hiện đại, công bằng, minh bạch và nhân văn. Chiến lược của xây dựng xã, phường xã hội chủ nghĩa là một bước phát triển đột biến, không chỉ là thay đổi mô hình tổ chức chính quyền, mà là đổi mới phương thức hiện thực hóa lý tưởng phát triển ngay tại nơi gần dân nhất. Khi người dân thực sự được thụ hưởng thành quả phát triển, được tôn trọng, được tham gia và tin tưởng vào chính quyền, xã, phường sẽ trở thành nền tảng vững chắc của quốc gia, đồng thời là "phòng tuyến" lòng dân trong kỷ nguyên vươn mình của dân tộc.

PGS.TS Lê Văn Cường cho biết, việc sắp xếp bộ máy chính quyền địa phương từ ba cấp tinh gọn xuống còn hai cấp, kết hợp với việc thành lập các trung tâm phục vụ hành chính công, chính là hiện thực hóa bản chất Nhà nước của dân, do dân và vì dân.

Theo Chủ tịch Hồ Chí Minh, cán bộ, công chức chính là "công bộc" hay "đầy tớ trung thành của nhân dân". Cán bộ cần nhận thức rõ rằng quyền lực mình đang nắm giữ không phải là quyền tự nhiên, mà là quyền phái sinh - quyền do nhân dân ủy quyền thông qua đại biểu Hội đồng nhân dân và Quốc hội. Do đó, cán bộ phải luôn ghi nhớ lời Bác dạy: "Việc gì có lợi cho dân thì hết sức làm, việc gì có hại cho dân thì hết sức tránh", tránh lạm quyền hay rơi vào căn bệnh "lợi ích nhóm", chỉ nghĩ cho cá nhân mà quên đi lợi ích của nhân dân.

Để chuyển đổi tư duy từ "quản lý dân" sang "phục vụ dân", cán bộ cơ sở cần thay đổi trên ba yếu tố cốt lõi:

Thứ nhất là nhận thức: Cán bộ phải luôn nhớ rằng mình ăn lương từ ngân sách do nhân dân đóng góp, phải phục vụ nhân dân như một người đầy tớ trung thành, tuyệt đối không có tư tưởng "ăn cây táo, rào cây sung".

Thứ hai là hành động: Phải thay đổi tác phong giao tiếp, nói năng chuẩn mực có chủ ngữ, vị ngữ, từ bỏ ngay những câu lệnh hành chính khô khan, trịch thượng hay mang tính mệnh lệnh với người dân.

Thứ ba là ứng dụng dữ liệu và liên thông: Phải xây dựng hệ thống dữ liệu thông suốt để dễ dàng chia sẻ, học tập các mô hình làm tốt, nhân rộng điển hình tiên tiến và dẹp bỏ tình trạng bưng bít thông tin hay nhũng nhiễu. Đồng thời, ai làm sai phải bị xử lý nghiêm minh để tạo sự răn đe và lòng tin trong nhân dân.

PGS.TS Lê Văn Cường phân tích, bên cạnh công tác cán bộ, việc tăng cường kiểm tra, giám sát, sơ kết và tổng kết là khâu then chốt để tránh nguy cơ thất bại, bởi thực tế đôi khi có những địa phương làm tốt nhưng lại giấu kinh nghiệm, hoặc đơn cử như câu chuyện ngư dân ngắt thiết bị định vị khi khai thác hải sản chỉ vì sợ người khác biết tọa độ và tranh mất "ngư trường". Do đó, việc xây dựng hệ thống dữ liệu liên thông là bắt buộc để quản lý hiệu quả.

Tuy nhiên, bài toán về con người và đội ngũ cán bộ vẫn là mấu chốt lớn nhất. Lý thuyết là vậy, nhưng trên thực tế, việc yêu cầu cán bộ không được phép sai sót là không dễ, đòi hỏi phải thiết lập một cơ chế vừa khuyến khích vừa răn đe để đáp ứng tiêu chuẩn của cán bộ xã, phường xã hội chủ nghĩa. Cơ chế này cần dựa trên nguyên tắc "3 không":

Thứ nhất là "không thể" - quy định của Đảng và pháp luật phải thật chặt chẽ để không ai có kẽ hở làm sai.

Thứ hai là "không dám" - phải có tính răn đe nghiêm minh để tạo sự sợ hãi trước vi phạm.

Thứ ba là "không muốn" - kết hợp giữa giáo dục đạo đức cách mạng và sự tự tu dưỡng, rèn luyện của cán bộ, đảng viên để loại bỏ tư duy tham nhũng vặt, nhũng nhiễu thủ tục hành chính (như việc cố tình đẻ ra các thủ tục con để trục lợi).

PGS.TS Lê Văn Cường phân tích, mặc dù việc tạo lập chữ "không muốn" gặp nhiều thách thức trong bối cảnh thu nhập và chế độ tiền lương hiện nay, nhưng về lâu dài, bài toán căn cơ vẫn phải giải quyết dựa trên các giá trị thực tế của đời sống.

Tương tự như bài toán vĩ mô về giao thông đô thị - chỉ có hai hướng giải quyết cốt lõi là "chui xuống đất" (làm tàu điện ngầm) hoặc "trèo lên trời" (làm đường trên cao), hay bài toán áp lực công việc của cán bộ khi khối lượng tăng lên thì buộc phải tính toán đến việc tăng cường nhân sự hoặc bổ sung đãi ngộ tương xứng ngoài giờ. Suy cho cùng, mọi giải pháp căn cơ đều phải xuất phát từ những giá trị thực tiễn và bài toán nguồn lực đồng bộ.

GS Vũ Minh Giang cho biết, trong tiến trình lịch sử Việt Nam, tư tưởng "lấy dân làm gốc" luôn là một trong những nguyên lý quan trọng bảo đảm sự ổn định và thịnh trị của quốc gia. Từ tư tưởng "khoan thư sức dân để làm kế sâu rễ bền gốc" thời Trần đến quan niệm "dân là gốc của nước" trong truyền thống chính trị phương Đông, các triều đại có tầm nhìn đều nhận thức rằng sức mạnh của nhà nước bắt nguồn từ lòng dân, sự yên ổn của đời sống nhân dân và sự gắn bó giữa chính quyền với cộng đồng. Trong lịch sử hiện đại, tư tưởng ấy tiếp tục được kế thừa và phát triển trong quan điểm của Chủ tịch Hồ Chí Minh: việc gì có lợi cho dân phải hết sức làm, việc gì có hại cho dân phải hết sức tránh.

Từ góc nhìn đó, việc Hà Nội thí điểm mô hình "xã, phường xã hội chủ nghĩa" có thể được nhìn nhận như một nỗ lực kế thừa và phát triển triết lý trị nước truyền thống trong điều kiện hiện đại. Điểm tương đồng căn bản là đều hướng tới xây dựng chính quyền gần dân, hiểu dân, chăm lo đời sống nhân dân và dựa vào sức dân để tạo dựng nền tảng phát triển bền vững. Tuy nhiên, giá trị kế thừa không nằm ở việc tái lập mô hình làng xã cổ truyền, mà ở việc chuyển hóa những yếu tố tích cực của truyền thống cộng đồng thành phương thức quản trị hiện đại: bộ máy tinh gọn, cán bộ có trách nhiệm giải trình, dịch vụ công thuận tiện, an sinh xã hội được bảo đảm và người dân thực sự tham gia vào quá trình hoạch định, giám sát chính sách tại địa phương.

Điều đáng chú ý là nếu trong xã hội truyền thống, lòng dân thường được củng cố thông qua sự ổn định của làng xã, việc bảo vệ sinh kế và duy trì các thiết chế cộng đồng, thì ngày nay, lòng dân cần được vun đắp bằng chất lượng dịch vụ công, cơ hội phát triển bình đẳng, môi trường văn hóa lành mạnh và sự công bằng trong tiếp cận các nguồn lực.

Nói cách khác, "lấy dân làm gốc" trong mô hình xã, phường xã hội chủ nghĩa phải được chuyển từ một triết lý chính trị thành những kết quả cụ thể trong đời sống hằng ngày của người dân. Đây chính là sự kế thừa có tính sáng tạo đối với di sản chính trị Việt Nam: giữ vững giá trị cốt lõi của truyền thống, đồng thời đổi mới phương thức quản trị để đáp ứng yêu cầu phát triển của Thủ đô và đất nước trong kỷ nguyên mới.

GS Vũ Minh Giang nhận định, cán bộ là nhân tố quyết định hiệu quả của mô hình xã, phường xã hội chủ nghĩa. Chủ tịch Hồ Chí Minh từng khẳng định: "Cán bộ là cái gốc của mọi công việc". Nhìn từ lịch sử xây dựng nhà nước Việt Nam, điều này càng có ý nghĩa sâu sắc ở cấp cơ sở, nơi mọi chủ trương, chính sách cuối cùng đều được kiểm nghiệm bằng kết quả thực tế và sự đánh giá của Nhân dân.

Trong bối cảnh tổ chức chính quyền địa phương hai cấp, khi xã, phường được giao thêm nhiều nhiệm vụ và trách nhiệm, chất lượng đội ngũ cán bộ không chỉ quyết định hiệu lực quản lý hành chính mà còn quyết định khả năng tổ chức phát triển, bảo đảm an sinh và củng cố niềm tin của người dân.

Nguyên tắc "có vào, có ra; có lên, có xuống" cần được nhìn nhận như một yêu cầu đổi mới công tác cán bộ theo hướng thực chất, có đánh giá, có sàng lọc và có cơ hội phát triển. Chức vụ không thể là vị trí ổn định bất kể kết quả công việc; ngược lại, sự thăng tiến cũng không thể chỉ dựa vào thâm niên, quan hệ hay những tiêu chí hình thức.

Cán bộ phải được đánh giá bằng năng lực thực thi nhiệm vụ, tinh thần trách nhiệm, đạo đức công vụ và kết quả phục vụ Nhân dân. Tuy nhiên, sàng lọc không đồng nghĩa với xử lý máy móc, còn luân chuyển hay bố trí lại cán bộ không nên bị hiểu đơn giản là một hình thức kỷ luật. Điều quan trọng là đặt đúng người vào đúng việc, tạo cơ hội để người có năng lực phát huy sở trường, đồng thời kiên quyết thay thế những người trì trệ, né tránh trách nhiệm hoặc vi phạm kỷ luật công vụ.

"Đối với cán bộ cấp xã, phường, tôi cho rằng cần thực hiện đồng thời hai yêu cầu: kiên quyết sàng lọc người không đáp ứng nhiệm vụ và tạo cơ chế bảo vệ người dám đổi mới vì lợi ích chung. Muốn vậy, trước hết phải xây dựng hệ thống đánh giá dựa trên sản phẩm và hiệu quả công việc, gắn với mức độ hài lòng của người dân, thay vì chỉ căn cứ vào báo cáo thành tích hay việc chấp hành quy trình một cách hình thức.

Những biểu hiện như né tránh, đùn đẩy, kéo dài thời gian giải quyết công việc, thiếu trách nhiệm hoặc lợi dụng chức vụ để vụ lợi phải được nhận diện và xử lý nghiêm. Ngược lại, những cán bộ chủ động đề xuất giải pháp, dám nhận việc khó, làm việc minh bạch và đem lại hiệu quả thiết thực cần được ghi nhận, bố trí đúng vị trí và tạo điều kiện phát triển", GS Vũ Minh Giang cho hay.

Để chủ trương đi vào cuộc sống, cần phân biệt rõ sai sót khách quan trong quá trình thử nghiệm, đổi mới với hành vi cố ý làm trái, vụ lợi hoặc vi phạm kỷ luật. Một cán bộ đã thực hiện đúng thẩm quyền, tuân thủ quy trình được phê duyệt, chủ động nhận diện và khắc phục rủi ro thì không thể bị đánh đồng với người lợi dụng đổi mới để trục lợi. Cùng với đó, cấp trên phải thực sự phân cấp, phân quyền, cung cấp đủ nguồn lực, hướng dẫn chuyên môn và chịu trách nhiệm về chất lượng thể chế, thay vì giao thêm nhiệm vụ nhưng không bảo đảm điều kiện thực hiện.

Đặc biệt, trong mô hình chính quyền địa phương hai cấp, khối lượng công việc ở xã, phường tăng lên đòi hỏi phải đổi mới cả công tác tuyển chọn, đào tạo, luân chuyển và sử dụng cán bộ. Cần có cơ chế giao việc khó để thử thách, đánh giá định kỳ bằng kết quả cụ thể, kịp thời bố trí lại người không phù hợp và trọng dụng người có năng lực thực chất. Việc bảo vệ cán bộ đổi mới cũng phải đi cùng kiểm tra, giám sát công khai, minh bạch và trách nhiệm giải trình, tránh biến cơ chế khuyến khích thành sự bao che cho sai phạm.

"Tôi muốn nhấn mạnh rằng, "có vào, có ra; có lên, có xuống" không chỉ là nguyên tắc sắp xếp nhân sự, mà phải trở thành động lực nâng cao chất lượng nền công vụ. Mục tiêu cuối cùng không phải là tạo ra một đội ngũ cán bộ chỉ biết tránh sai, mà là xây dựng đội ngũ có năng lực, liêm chính, dám hành động và biết chịu trách nhiệm. Khi cán bộ cơ sở được trao quyền phù hợp, được bảo vệ đúng đắn và được đánh giá bằng hiệu quả phục vụ Nhân dân, mô hình xã, phường xã hội chủ nghĩa mới có thể chuyển từ mục tiêu chính trị thành những kết quả phát triển cụ thể, góp phần củng cố niềm tin và xây dựng vững chắc "phòng tuyến lòng dân"", GS Vũ Minh Giang nhận định.