Beriberi là bệnh lý xảy ra do thiếu hụt nghiêm trọng thiamine (vitamin B1) kéo dài trong chế độ ăn uống. Đây là vi chất thiết yếu thuộc nhóm vitamin B, có tính tan trong nước và giữ vai trò quan trọng trong quá trình chuyển hóa carbohydrate, giúp tạo năng lượng cho tế bào.
Khi cơ thể thiếu thiamine, quá trình chuyển hóa năng lượng bị rối loạn, ảnh hưởng trực tiếp đến các cơ quan có nhu cầu năng lượng cao như hệ thần kinh trung ương, hệ thần kinh ngoại biên và hệ tim mạch. Đáng lo ngại, tình trạng thiếu vitamin B1 kéo dài chỉ từ 2 - 3 tháng có thể gây tổn thương nghiêm trọng, thậm chí dẫn đến tử vong nếu không được phát hiện và điều trị kịp thời.
Nguy kịch do biến chứng nặng của bệnh Beriberi
Thực tế lâm sàng đã ghi nhận nhiều trường hợp bệnh nhân rơi vào tình trạng nguy kịch do Beriberi. Điển hình là một nam bệnh nhân 20 tuổi nhập viện trong tình trạng suy kiệt sau thời gian dài ăn uống thiếu dinh dưỡng.
Bệnh nhân được đưa đến Trung tâm Y tế khu vực Thuận An (TP. Hồ Chí Minh) với các biểu hiện khó thở, phù toàn thân và mệt mỏi kéo dài. Tại Khoa Cấp cứu, người bệnh nhanh chóng được chẩn đoán suy hô hấp cấp, theo dõi suy tim cấp và nghi ngờ mắc Beriberi do thiếu vitamin B1.
Chỉ sau một ngày nhập viện, tình trạng bệnh diễn tiến nhanh theo chiều hướng xấu. Bệnh nhân có nguy cơ cao xuất hiện phù phổi cấp - biến chứng đe dọa trực tiếp đến tính mạng. Trước diễn biến nguy kịch, bệnh nhân được chuyển khẩn cấp đến Khoa Hồi sức tích cực - Chống độc để điều trị chuyên sâu.
Tại đây, ê-kíp điều trị đã triển khai đồng bộ nhiều biện pháp như kiểm soát suy tim, hỗ trợ hô hấp và đặc biệt là bổ sung vitamin B1 liều cao. Nhờ được can thiệp kịp thời, tình trạng bệnh nhân dần cải thiện rõ rệt.
Sau khoảng 10 ngày điều trị tích cực, bệnh nhân tỉnh táo, các chỉ số sinh tồn ổn định, được chuyển về khoa Nội tiếp tục theo dõi và sau đó xuất viện trong tình trạng hồi phục hoàn toàn. Trường hợp này là lời cảnh báo rõ ràng về mức độ nguy hiểm của việc thiếu hụt vitamin B1 nếu không được phát hiện sớm.
Vai trò của vitamin B1 đối với cơ thể
Vitamin B1 (thiamine) giữ vai trò thiết yếu trong nhiều hoạt động sống của cơ thể. Đây là coenzyme quan trọng tham gia vào quá trình chuyển hóa đường thành năng lượng - nguồn "nhiên liệu" chính cho mọi hoạt động của tế bào.
Ngoài ra, thiamine còn có vai trò:
- Duy trì chức năng bình thường của hệ thần kinh
- Hỗ trợ hoạt động của cơ tim
- Góp phần điều hòa dẫn truyền thần kinh
- Tham gia vào quá trình tổng hợp các chất dẫn truyền thần kinh
Khi thiếu hụt vitamin B1, cơ thể không thể sản xuất đủ năng lượng, dẫn đến hàng loạt rối loạn chức năng, đặc biệt tại các cơ quan tiêu thụ nhiều năng lượng như não và tim.
Thiếu vitamin B1 kéo dài có thể dẫn đến bệnh Beriberi với nhiều biến chứng nguy hiểm.
Nguyên nhân gây bệnh Beriberi
Có nhiều nguyên nhân dẫn đến thiếu hụt vitamin B1, trong đó phổ biến nhất là chế độ ăn uống không đảm bảo.
Chế độ ăn thiếu thiamine
Đây là nguyên nhân hàng đầu gây bệnh Beriberi. Tình trạng này thường gặp ở những khu vực có khẩu phần ăn chủ yếu là gạo trắng đã xát kỹ. Quá trình xay xát loại bỏ lớp cám - nơi chứa nhiều thiamine - khiến hàm lượng vitamin B1 giảm đáng kể so với gạo lứt.
Ngoài ra, việc thiếu các thực phẩm giàu thiamine như thịt, cá, trứng, sữa, các loại đậu và rau xanh cũng làm tăng nguy cơ thiếu vitamin B1.
Lạm dụng rượu bia
Rượu bia ảnh hưởng tiêu cực đến quá trình hấp thu và chuyển hóa thiamine. Người uống rượu thường xuyên không chỉ ăn uống kém mà còn giảm khả năng hấp thu vitamin B1, đồng thời tăng thải trừ qua nước tiểu.
Phụ nữ mang thai và cho con bú
Nhu cầu vitamin B1 ở phụ nữ mang thai và cho con bú cao hơn bình thường. Nếu không được bổ sung đầy đủ, cả mẹ và trẻ đều có nguy cơ thiếu hụt, dẫn đến các biến chứng nguy hiểm.
Rối loạn tiêu hóa
Các bệnh lý như viêm ruột mạn tính, hội chứng kém hấp thu hoặc phẫu thuật cắt đoạn ruột có thể làm giảm khả năng hấp thu thiamine, gây thiếu hụt kéo dài.
Một số bệnh lý mạn tính
Các bệnh như HIV/AIDS, bệnh gan hoặc tình trạng suy giảm miễn dịch có thể ảnh hưởng đến khả năng hấp thu và chuyển hóa dinh dưỡng, trong đó có vitamin B1.
Chế độ ăn đặc biệt
Người ăn chay nghiêm ngặt hoặc áp dụng chế độ ăn kiêng khắt khe nhưng không cân đối dinh dưỡng có nguy cơ thiếu vitamin B1 nếu không được bổ sung hợp lý.
Sử dụng một số loại thuốc
Một số thuốc như thuốc lợi tiểu hoặc isoniazid có thể làm giảm nồng độ thiamine trong cơ thể, từ đó góp phần gây bệnh.
Biểu hiện của bệnh Beriberi
Beriberi được chia thành hai thể chính: thể khô (chủ yếu ảnh hưởng đến hệ thần kinh) và thể ướt (ảnh hưởng đến hệ tim mạch). Tùy theo thể bệnh, người bệnh có thể xuất hiện các triệu chứng khác nhau.
Beriberi thể khô
- Tê bì, giảm cảm giác ở tay chân
- Yếu cơ, khó vận động
- Giảm phản xạ gân xương
- Teo cơ trong trường hợp nặng
Beriberi thể ướt
- Phù toàn thân, đặc biệt ở chân
- Khó thở, nhất là khi nằm
- Tim đập nhanh, hồi hộp
- Suy tim tiến triển
Ở giai đoạn muộn, người bệnh có thể rơi vào tình trạng suy tim cấp, phù phổi, sốc tim, với nguy cơ tử vong cao nếu không được xử trí kịp thời.
Phòng ngừa thiếu vitamin B1 như thế nào?
Beriberi là bệnh hoàn toàn có thể phòng ngừa nếu duy trì chế độ dinh dưỡng hợp lý và lối sống lành mạnh.
Xây dựng chế độ ăn cân đối
- Tăng cường sử dụng thực phẩm giàu vitamin B1 như gạo lứt, ngũ cốc nguyên cám, thịt lợn, cá, trứng, đậu và các loại hạt
- Hạn chế tiêu thụ quá nhiều thực phẩm tinh chế, đặc biệt là gạo trắng xát kỹ
Hạn chế rượu bia
Giảm hoặc ngừng sử dụng rượu bia giúp cải thiện khả năng hấp thu và chuyển hóa vitamin B1.
Bổ sung vitamin khi cần thiết
Các đối tượng nguy cơ cao như phụ nữ mang thai, người mắc bệnh mạn tính hoặc người ăn uống kém nên tham khảo ý kiến bác sĩ để được bổ sung phù hợp.
Theo dõi sức khỏe định kỳ
Khám sức khỏe định kỳ giúp phát hiện sớm tình trạng thiếu hụt vi chất, từ đó có biện pháp can thiệp kịp thời.
Tóm lại: Beriberi là bệnh lý nguy hiểm nhưng thường bị xem nhẹ do triệu chứng ban đầu không rõ ràng. Trường hợp bệnh nhân trẻ tuổi rơi vào tình trạng nguy kịch do thiếu vitamin B1 là lời cảnh báo về hậu quả của chế độ dinh dưỡng mất cân đối.
Trong bối cảnh hiện nay, khi thói quen ăn uống và sinh hoạt có nhiều thay đổi, việc đảm bảo cung cấp đầy đủ vi chất dinh dưỡng, đặc biệt là vitamin B1, là yếu tố quan trọng để bảo vệ sức khỏe.
Chủ động phòng ngừa, nhận biết sớm dấu hiệu và điều trị kịp thời là chìa khóa giúp giảm thiểu nguy cơ biến chứng và bảo vệ tính mạng người bệnh.
