Nguy cơ sa sút trí tuệ từ thói quen buổi trưa của nhiều người cao tuổi

Giấc ngủ trưa từ lâu vẫn được xem là một niềm vui giản dị của tuổi già, mang lại cảm giác thư thái sau bữa cơm trưa. Thế nhưng, các nhà khoa học Mỹ vừa đưa ra cảnh báo rằng nếu thói quen này diễn ra quá thường xuyên hoặc bất chợt ập đến ngoài ý muốn, đó rất có thể là dấu hiệu cho thấy não bộ đang trải qua những thay đổi âm thầm mà ít ai ngờ tới.

Một công trình nghiên cứu được công bố trên tạp chí The Journals of Gerontology: Series A, do Trường Y tế Công cộng Johns Hopkins Bloomberg (Mỹ) thực hiện, đã phân tích dữ liệu từ gần 1.000 người từ 65 tuổi trở lên. 

Ở thời điểm bắt đầu theo dõi vào năm 2013, không ai trong số họ xuất hiện dấu hiệu sa sút trí tuệ. Song sau khi ghi nhận tần suất, thời gian cũng như tính chủ ý của những giấc ngủ trưa và theo dõi liên tục trong 1 thập kỷ, nhóm nghiên cứu đã thu được những con số đáng chú ý.

Kết quả cho thấy những người ngủ trưa hầu hết các ngày trong tuần có nguy cơ mắc bệnh liên quan đến sa sút trí tuệ cao hơn 48% so với những người hiếm khi hoặc không bao giờ ngủ trưa. Bên cạnh đó, nhóm thường xuyên ngủ gật bất chợt cũng đối mặt với mức rủi ro cao hơn 39%, trong khi nhóm có giấc ngủ kéo dài dưới nửa tiếng ghi nhận mức tăng 40%. 

Những tỷ lệ này đã được các nhà khoa học điều chỉnh kỹ lưỡng dựa trên độ tuổi, giới tính, trình độ học vấn, thói quen sinh hoạt cùng các yếu tố liên quan đến giấc ngủ ban đêm và tình trạng ngưng thở.

Tuy nhiên, không phải mọi giấc ngủ ban ngày đều đáng lo ngại. Những người chỉ thỉnh thoảng chợp mắt hoặc có kế hoạch nghỉ ngơi hợp lý không cho thấy mối liên quan đáng kể với bệnh lý này. 

Đối với những giấc ngủ trưa kéo dài trên nửa tiếng, mối liên hệ trở nên yếu đi khi tính đến thời gian ngủ ban đêm, cho thấy đây chỉ là cách cơ thể bù đắp cho một đêm thiếu ngủ. Ngay cả khi loại bỏ những trường hợp được chẩn đoán mắc các bệnh sa sút trí tuệ trong 5 năm đầu tiên, kết quả đối với nhóm ngủ trưa thường xuyên và ngủ gật không chủ ý vẫn giữ nguyên.

Khi nào giấc ngủ ngày trở thành tín hiệu đáng lo?

Dù vậy, các tác giả nhấn mạnh đây chưa phải là bằng chứng khẳng định việc ngủ trưa là nguyên nhân gây sa sút trí tuệ. Ông Adam Spira, Giáo sư Khoa Sức khỏe Tâm thần tại Trường Y tế Công cộng Johns Hopkins Bloomberg và là tác giả cấp cao của công trình, cho rằng việc ngủ trưa nhiều hơn thực chất phản ánh những tổn thương đang diễn ra trong não bộ.

Cũng theo ông Spira, những tổn thương ở giai đoạn sớm có thể làm suy yếu các vùng não chịu trách nhiệm duy trì sự tỉnh táo, khiến người bệnh cảm thấy buồn ngủ vào ban ngày từ nhiều năm trước khi bệnh được phát hiện chính thức.

Mối liên hệ này cũng có thể mang tính 2 chiều, khi việc ngủ trưa quá nhiều làm giảm cảm giác buồn ngủ vào ban đêm, gây rối loạn nhịp sinh học và gián tiếp làm tăng nguy cơ bệnh lý. 

“Hiểu vì sao một người ngủ trưa có thể quan trọng không kém việc biết họ ngủ trưa bao nhiêu lần”, Tiến sĩ Kening Jiang, thành viên nhóm nghiên cứu, lưu ý. Một giấc ngủ có chủ ý xuất phát từ sở thích cá nhân hoàn toàn khác biệt với tình trạng cơ thể tự thiếp đi vì không thể cưỡng lại sự mệt mỏi.

Dù nghiên cứu còn một số hạn chế như chỉ dựa trên lời kể của người tham gia hay sử dụng thuật toán để xác định bệnh thay vì chẩn đoán lâm sàng trực tiếp, các chuyên gia vẫn đưa ra những lời khuyên thiết thực. Bác sĩ Heather Whitson từ Đại học Duke (Mỹ) khẳng định không nên khuyên người cao tuổi từ bỏ thói quen nghỉ trưa.

Sau một đêm thức khuya hay dậy sớm, một giấc ngủ ngắn có kế hoạch hoàn toàn mang lại lợi ích sức khỏe. Bà Whitson nhấn mạnh, việc ngủ gật bất chợt vào ban ngày mới là biểu hiện cần lưu ý vì nó có thể bắt nguồn từ các bệnh lý như ngưng thở khi ngủ hoặc tác dụng phụ của thuốc.

Bên cạnh giấc ngủ gật, các chuyên gia y tế cũng lưu ý rằng đây không phải là dấu hiệu duy nhất cần theo dõi ở người cao tuổi. 

Theo bác sĩ Simon Wheeler từ Hội Alzheimer Anh quốc, nhiều biểu hiện tinh tế có thể xuất hiện từ rất sớm trước khi trí nhớ suy giảm rõ rệt. Những dấu hiệu đơn lẻ thường chưa đủ cơ sở kết luận bởi bất kỳ ai cũng có thể thiếp đi sau bữa ăn no, và các bác sĩ chỉ cân nhắc khi nhiều biểu hiện cùng xuất hiện. 

Các nghiên cứu gần đây cũng chỉ ra những mối liên quan đáng chú ý giữa khứu giác giảm, lực nắm tay yếu hay thính lực suy giảm với nguy cơ sa sút trí tuệ, dù tất cả mới chỉ dừng lại ở mức quan sát thống kê.

Sau cùng, điều quan trọng nhất mà các chuyên gia muốn nhắn gửi không phải là việc từ bỏ giấc ngủ trưa, mà là sự thay đổi bất thường trong thói quen. 

Khi một người bắt đầu có xu hướng ngủ trưa đều đặn mỗi ngày dù trước đó không hề có thói quen này, hoặc liên tục thiếp đi khi đang đọc báo hay xem truyền hình, việc thăm khám bác sĩ sớm sẽ giúp phát hiện kịp thời những vấn đề sức khỏe để có hướng điều trị hiệu quả nhất.