1. Khi HIV được kiểm soát, bệnh mạn tính trở thành thách thức mới
Ba thập kỷ trước, chẩn đoán HIV thường gắn liền với nguy cơ tử vong sớm. Ngày nay, nhờ những tiến bộ vượt bậc trong điều trị bằng thuốc kháng virus (ARV), người nhiễm HIV nếu được phát hiện sớm, điều trị đều đặn và duy trì tải lượng virus dưới ngưỡng phát hiện có thể sống gần tương đương với dân số chung.
Theo Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh Hoa Kỳ (CDC), điều trị HIV hiệu quả giúp người bệnh sống lâu, khỏe mạnh và ngăn ngừa lây truyền HIV qua đường tình dục. HIV hiện được xem là một bệnh mạn tính có thể kiểm soát được thay vì căn bệnh gây tử vong nhanh như trước đây.
Tuy nhiên, tuổi thọ kéo dài người nhiễm HIV ngày càng phải đối mặt với các bệnh mạn tính không lây. Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) nhận định HIV đã trở thành một bệnh mạn tính và người bệnh hiện phải được chăm sóc suốt đời, bao gồm cả việc phòng ngừa và điều trị các bệnh đồng mắc mạn tính.
Ngày nay, nhờ những tiến bộ vượt bậc trong điều trị bằng thuốc kháng virus (ARV), người nhiễm HIV nếu được phát hiện sớm, điều trị đều đặn và duy trì tải lượng virus dưới ngưỡng phát hiện có thể sống gần tương đương với dân số chung.
2. Các bệnh mạn tính cần lưu ý
1.1 Bệnh tim mạch
Các nghiên cứu trong nhiều năm qua cho thấy bệnh tim mạch đang trở thành một trong những nguyên nhân hàng đầu gây bệnh tật và tử vong không liên quan đến HIV/AIDS ở người nhiễm HIV. WHO cho biết, người sống chung với HIV có nguy cơ mắc bệnh tim mạch cao hơn dân số không nhiễm HIV. Các bệnh thường gặp bao gồm:
- Xơ vữa động mạch.
- Bệnh mạch vành.
- Nhồi máu cơ tim.
- Đột quỵ.
- Tăng huyết áp…
Theo Viện Y tế Quốc gia Hoa Kỳ (NIH), nguy cơ tim mạch gia tăng ở người nhiễm HIV xuất phát từ nhiều yếu tố kết hợp: Tình trạng viêm mạn tính kéo dài do HIV gây ra dù virus đã được kiểm soát; hoạt hóa miễn dịch kéo dài; rối loạn mỡ máu; đái tháo đường; một số tác dụng chuyển hóa của thuốc ARV… Theo đó, việc kiểm soát huyết áp, cholesterol máu, cân nặng và bỏ thuốc lá cần được xem là một phần quan trọng trong chăm sóc HIV hiện đại.
2.2 Đái tháo đường và hội chứng chuyển hóa gia tăng theo tuổi
Đái tháo đường type 2 là một trong những bệnh không lây nhiễm được ghi nhận thường xuyên ở người sống chung với HIV. WHO xếp đái tháo đường vào nhóm bệnh mạn tính có tỷ lệ cao hơn ở người nhiễm HIV so với cộng đồng chung. Nguyên nhân có thể liên quan đến:
- Tuổi tác ngày càng cao.
- Tình trạng viêm kéo dài.
- Kháng insulin.
- Rối loạn chuyển hóa lipid.
- Thừa cân, béo phì.
- Một số thuốc điều trị HIV trước đây có thể ảnh hưởng đến chuyển hóa đường và mỡ.
Ngoài đái tháo đường, người bệnh còn có nguy cơ mắc hội chứng chuyển hóa với các biểu hiện như: Tăng vòng eo, tăng triglyceride, giảm cholesterol HDL, tăng huyết áp, tăng đường huyết… Đây đều là những yếu tố làm tăng nguy cơ tim mạch trong tương lai.
2.3 Bệnh thận mạn
Thận là cơ quan dễ bị ảnh hưởng ở người sống chung với HIV. Bệnh thận mạn nằm trong nhóm bệnh đồng mắc thường gặp ở người lớn tuổi nhiễm HIV. Một số nguyên nhân có thể góp phần làm tăng nguy cơ gồm:
- Tác động trực tiếp của HIV lên thận.
- Tăng huyết áp kéo dài.
- Đái tháo đường.
- Tuổi cao.
- Một số thuốc điều trị.
Ở giai đoạn đầu, bệnh thận thường không có triệu chứng rõ ràng. Do đó, các hướng dẫn điều trị HIV hiện nay đều khuyến cáo người bệnh kiểm tra chức năng thận định kỳ thông qua xét nghiệm máu và nước tiểu.
2.4 Nguy cơ ung thư
Nhờ ARV, tỷ lệ các ung thư liên quan đến HIV/AIDS đã giảm mạnh. Tuy nhiên, nhiều loại ung thư khác vẫn xuất hiện với tần suất cao hơn ở người nhiễm HIV. WHO xác định ung thư cổ tử cung là một trong những bệnh không lây nhiễm cần được ưu tiên tích hợp vào các chương trình chăm sóc HIV. Người nhiễm HIV có nguy cơ cao hơn đối với một số loại ung thư liên quan đến virus gây ung thư như:
- Ung thư cổ tử cung do HPV.
- Ung thư hậu môn.
- Ung thư gan.
- Một số ung thư hạch.
- Một số ung thư vùng đầu cổ.
Nguyên nhân có thể liên quan đến suy giảm miễn dịch kéo dài trước khi được điều trị; đồng nhiễm HPV hoặc viêm gan B, C; tình trạng viêm mạn tính. Do đó, vai trò của tiêm vaccine HPV, tầm soát ung thư định kỳ và điều trị HIV sớm để giảm nguy cơ này.
2.5 Suy giảm nhận thức và các vấn đề về não bộ
Một thách thức ngày càng được quan tâm là các rối loạn thần kinh - nhận thức ở người cao tuổi nhiễm HIV. Người sống chung với HIV có nguy cơ cao hơn đối với tình trạng suy giảm nhận thức và các vấn đề liên quan đến chức năng não bộ.
Người bệnh có thể gặp: Giảm khả năng tập trung, suy giảm trí nhớ, khó xử lý thông tin, giảm tốc độ phản ứng… Mặc dù phần lớn trường hợp không tiến triển thành sa sút trí tuệ nặng, các triệu chứng này vẫn có thể ảnh hưởng đến chất lượng cuộc sống, khả năng lao động và sinh hoạt hằng ngày. Các nhà khoa học cho rằng viêm thần kinh kéo dài và quá trình lão hóa có thể cùng góp phần tạo nên tình trạng này.
2.6 Trầm cảm và các vấn đề sức khỏe tâm thần
WHO xác định sức khỏe tâm thần là một trong những bệnh đồng mắc mạn tính quan trọng ở người nhiễm HIV. Bên cạnh những tác động sinh học của HIV, người bệnh còn có thể phải đối mặt với:
- Kỳ thị xã hội.
- Lo âu kéo dài.
- Căng thẳng kinh tế.
- Cô đơn khi tuổi cao.
Người lớn tuổi nhiễm HIV có nguy cơ gặp tình trạng cô lập xã hội và cảm giác cô đơn nhiều hơn dân số chung. Các nghiên cứu cho thấy sức khỏe tâm thần tốt giúp người bệnh tuân thủ điều trị tốt hơn, duy trì tải lượng virus dưới ngưỡng phát hiện và cải thiện chất lượng cuộc sống.
3. Điều trị HIV hiện đại không chỉ kiểm soát virus
Theo WHO, mô hình chăm sóc HIV trong hiện tại và tương lai cần tích hợp quản lý các bệnh không lây nhiễm vào dịch vụ điều trị HIV thường quy. Điều này có nghĩa là người bệnh không chỉ được theo dõi tải lượng virus hay số lượng tế bào CD4 mà còn cần: Kiểm tra huyết áp định kỳ, theo dõi đường huyết, đánh giá mỡ máu, tầm soát ung thư, theo dõi chức năng thận, chăm sóc sức khỏe tâm thần, khuyến khích vận động thể lực và dinh dưỡng hợp lý…
Sự ra đời của thuốc ARV đã biến HIV từ căn bệnh gây tử vong thành một bệnh mạn tính có thể kiểm soát. Tuy nhiên, tuổi thọ ngày càng kéo dài đồng nghĩa với việc người sống chung với HIV phải đối mặt nhiều hơn với các bệnh không lây nhiễm như tim mạch, đái tháo đường, bệnh thận, ung thư, suy giảm nhận thức và các rối loạn tâm thần. Điều trị HIV hiện đại vì thế cần hướng tới chăm sóc toàn diện, giúp người bệnh không chỉ sống lâu mà còn sống khỏe.
Mời bạn xem thêm video:
Ba con đường lây nhiễm HIV/AIDS và các cách phòng tránh.
