Không phải ngẫu nhiên trong các ngày vui, dịp lễ hội luôn luôn có sự hiện diện của các loài hoa. Mỗi loài hoa có một ngôn ngữ riêng, mang những ý nghĩa tượng trưng đầy tính triết lý trong cuộc sống. Thế nhưng ngoài việc tô điểm cho cuộc sống, không phải ai cũng hiểu được “lời thì thầm” của các loài hoa. Phải “say” đến độ nào, tốn không ít công sức trải nghiệm mới có thể lắng nghe được điều hoa muốn nói. Đầu xuân, chúng tôi tìm gặp chị Nguyễn Thanh (Việt kiều Mỹ) - nghệ sĩ Ikebana để nghe chị kể về câu chuyện này.
Ikebana là một thứ thiền
- Nhiều người cũng hiểu Ikebana là nghệ thuật cắm hoa, nhưng ý nghĩa của Ikebana thế nào thì còn ít người hiểu tường tận.
- Ikebana là một loại hình nghệ thuật truyền thống đã có từ hơn 600 năm của Nhật Bản. Nghệ thuật này được hình thành từ nghi lễ dâng hoa tưởng nhớ đức Phật của đạo Phật từ thế kỷ thứ 6. Từ giữa thế kỷ 15, nghệ thuật Ikebana đã vượt qua ý niệm về tôn giáo và phát triển thành một loại hình nghệ thuật độc lập nhưng vẫn mang những ý nghĩa triết học sâu sắc. Không chỉ đơn thuần là nghệ thuật cắm hoa, Ikebana còn là nghệ thuật thể hiện sự giao hòa giữa thiên nhiên và con người theo những ý nghĩa triết học. Mỗi tác phẩm Ikebana đều chứa đựng bên trong nó tư tưởng và suy nghĩ của người nghệ sĩ. Hiện nay tổ chức Ikebana International đã có hơn 10.000 thành viên và nghệ thuật Ikebana đã có ở hơn 60 quốc gia trên thế giới.
- Ikebana khác với nghệ thuật cắm hoa của Việt Nam thế nào?
- Thực ra thì Ikebana cũng là thể hiện sự khéo léo của bàn tay con người, nhưng khác với cắm hoa thông thường chỉ thể hiện vẻ đẹp của hoa và màu sắc, Ikebana còn kết hợp với các phần khác như cành, lá, quả và đặc biệt tập trung vào vẻ đẹp được tạo nên từ các thế đứng tự nhiên của cây cỏ hoa lá. Người Nhật coi Ikebana là một thứ để thiền, không chỉ mang ý nghĩa là một tác phẩm nghệ thuật đẹp bày trong nhà mà sau một ngày làm việc căng thẳng, về nhà họ được đối thoại với Ikebana và tự mỗi người sẽ có những cảm nhận riêng trước Ikebana.
Kết quả không quan trọng bằng con đường đến với kết quả
- Ngắm nhìn các tác phẩm Ikebana của chị, người xem có cảm giác như đây hoàn toàn là một tác phẩm thiên nhiên. Để tạo được một tác phẩm nghệ thuật như nhiên như vậy, chắc cũng đòi hỏi một quá trình rèn luyện công phu?
- Để học được Ikebana, người Nhật dạy rất khắt khe, 5 - 6 tháng theo học cũng chưa làm được gì mà phải sau 2 năm, người học mới có thể tự sáng tạo được. Ikebana có những nguyên tắc riêng rất chặt, nếu bỏ qua những nguyên tắc đó thì không còn là nghệ thuật Ikebana. Chẳng hạn Ikebana rất cần không gian, bình hoa mà không có không gian thì không thành Ikebana nữa. Nghệ thuật Ikebana đòi hỏi phải tôn trọng không gian của mỗi cành lá, mỗi bông hoa, mỗi loại quả. Học Ikebana trước hết phải học về kỹ thuật. Mỗi loài hoa có một triết lý về cuộc đời riêng, có hoa khi cắm để ngửa mặt lên trời, có hoa lại phải cắm nghiêng một chút, tuyệt đối không bao giờ được để hoa nhìn xuống đất..., tức là mỗi lần sử dụng một nguyên liệu gì thì phải hiểu được đặc tính của nó để xử lý, làm sao vừa tạo ra được tác phẩm đẹp mà lại có ý nghĩa. 2 - 3 năm đầu chỉ học những cái cơ bản, cổ truyền với những nguyên tắc khe khắt.
- Và sau đó người nghệ sĩ vẫn có thể phá cách?
- Đương nhiên rồi, người nghệ sĩ phải luôn tìm tòi sự khác lạ. Ban đầu chỉ làm Ikebana cổ điển, cành nghiêng 45 độ, cao 10 - 11 phân, sau này thành thạo thì uyển chuyển hơn, nhưng như thế cũng không có nghĩa là phá vỡ những nguyên tắc của nó. Muốn làm Ikebana trừu tượng thì phải có can đảm. Tôi nghĩ kết quả không quan trọng bằng con đường đến với kết quả, con đường đó làm cho mình luôn luôn hứng khởi.
- Lần này sang trưng bày tác phẩm Ikebana tại Việt Nam, phải sử dụng các nguyên kiệu thiên nhiên của Việt Nam, chị đã xử lý thế nào để tạo ra tác phẩm vẫn mang đầy đủ ý nghĩa triết lý của Ikebana?
- Như tôi đã nói, tổ chức Ikebana International đã mang nghệ thuật Ikebana tới hơn 60 quốc gia trên thế giới, tới đất nước nào thì phải sử dụng nguyên liệu sẵn có của nước đó. Trưng bày ở Việt Nam thì tôi phải tạo cho tác phẩm Ikebana mang phong vị Việt Nam. Chẳng hạn như cây tre Việt Nam là nguyên liệu rất đặc trưng thể hiện sức mạnh của dân tộc trong truyền thuyết Thánh Gióng nhổ tre đánh giặc. Cây thẳng, cành lá rất đẹp nhưng lại có nhược điểm là thớ tre cắt ra không hút nước và lá rời khỏi cây rất mau quăn. Để giữ cho lá tre tươi, ta phải lấy dầu ăn bôi lên lá, không những làm cho lá bóng mà còn hạn chế sự bốc hơi nước tránh lá bị quăn. Có thể dùng mười mấy chiếc lá kết hợp với hoa là có tác phẩm rất đẹp. Triết lý của người Nhật là dùng số chẵn tạo được sự uyển chuyển, còn dùng số lẻ tạo được sự chặt chẽ. Nhưng với những người có trình độ cao thì họ chỉ dùng một lá thôi rồi tìm cách sáng tạo chứ dùng tới hơn chục chiếc lá thì không còn đúng với tự nhiên. Ta có thể cho rằng những chiếc lá bị sâu ăn là chiếc lá xấu, nhưng biết sáng tạo thì nhưng chiêc lá đó đưa vào sẽ tạo cho tác phẩm rất đẹp vì gần với thiên nhiên... Tôi nghĩ óc tưởng tượng và sáng tạo của con người phong phú lắm, sắp tới ngày Lễ tình nhân, mong mỗi người hãy tự tạo ra một tác phẩm để gửi gắm điều mình muốn nói với người thân yêu.
- Xin cám ơn chị.
Phạm Linh Chi (thực hiện)