Đó là lương y (LY) Nguyễn Đức Nghĩa, một cộng tác viên của báo SK&ĐS. Năm nào anh cũng lên chiếc xe vespa, rong ruổi nhiều ngày trời đi tìm những cây thuốc quý đang có nguy cơ bị tuyệt diệt.
Đầu năm xuất hành
Cứ đầu năm, LY. Nguyễn Đức Nghĩa lại xuất hành. Thường thì anh đi cùng 1 hay 2 học trò, nhưng riêng năm nay, mùng 2 Tết, anh đi cùng với đứa con trai đầu lòng đang học khoa Y học cổ truyền, Đại học Y-Dược TP.HCM. 2 cha con chuẩn bị hành trang là võng, cuốc, xẻng (loại xếp gọn được), dao găm, hộp đựng cụng cụ y tế cùng thuốc men cấp cứu và cả mấy lít rượu thuốc nữa… Anh Nghĩa cùng đứa con thẳng tiến ra Bình Thuận, Ninh Thuận, rồi vòng lên Lâm Đồng để tìm cây thuốc. Đến các tỉnh, anh vào nhà người quen để ăn ở (hoặc cũng có khi ở trọ), gửi xe, rồi lên rừng núi. 2 cha con dậy lúc 4 giờ sáng để khi lên được đỉnh núi trời sáng rõ là vừa, còn khi về khoảng 4-5 giờ chiều, nếu muộn quá dễ bị lạc. Đi sớm lúc trời còn mờ hơi sương, gió lạnh, khi lên đến núi, 2 cha con ăn mấy khoanh bánh tét, uống vài ly rượu thuốc để lấy sức rồi đi lùng cây thuốc. Dù kinh nghiệm đi rừng nhiều, nhưng thỉnh thoảng anh Nghĩa vẫn nhờ dân địa phương dẫn đường.
 Lương y Nguyễn Đức Nghĩa với củ bình vôi ở rừng Datẻ, Lâm Đồng. |
Đã gần 10 năm nay, anh Nghĩa có mặt khắp nơi, khi thì lên Lâm Đồng, Đắk Lắk lúc xuống An Giang, Đồng Tháp, lúc ra Bình Thuận, Khánh Hòa, Thừa Thiên Huế, Quảng Bình, Vĩnh Phúc… để tìm cây thuốc. Anh Nghĩa hóm hỉnh: “Tôi đã dùng đến 13 đời xe vespa, từ loại xe vespa estandar, đến loại super, rồi supering… và nay là piaggio”. Cứ mỗi chuyến đi độ 5-10 ngày như vậy, LY. Nghĩa lại tìm và đưa về được mấy cây thuốc quý đang có nguy cơ tuyệt chủng. Trên rừng núi anh tìm được cây xá xị, thảo nam sơn, lưỡng diện châm, sống rắn, củ gió đất… Ở vùng trung du, anh thấy hà thủ ô trắng, nắp ấm, ké hoa đào… Xuống biển, anh bắt được “vàng”: tật lê, sài hồ biển, màn kinh tử, thiên môn, củ gấu biển, ngoặt ngoẹo… Đó cũng là những cây có nguy cơ phải đưa vào sách đỏ của Việt Nam.
Thực ra hồi trẻ, cách nay vài chục năm, LY. Nghĩa đã đi tìm cây thuốc. Có lần anh tìm thuốc ở xã Cam An (Cam Ranh, Khánh Hòa), anh không hiểu tại sao khi mở mắt ra thấy mình nằm ở chợ chứ không phải trên núi. Té ra, anh bị trượt chân té ngã, ngất đi, may có mấy thanh niên đi rừng thấy khiêng xuống. Nhưng việc khiến anh đi tìm cây thuốc đều đặn hàng năm có nguyên nhân của nó. Năm 2000, bác Nguyễn Gia Trường nhà ở Q.3, TP.HCM gửi thư cho anh Nghĩa kể về chuyện cây bướm bạc đã giúp mẹ anh lành bệnh ung thư tử cung như thế nào… Trong thư có nói cây bướm bạc được lấy ở: “K10, gần cầu Hương Canh, cạnh bờ sông nhỏ, dây mọc thành bụi xoắn vào nhau…”. Anh Nghĩa thấy như trong lòng mình có cái gì đó thôi thúc và anh lên xe vespa ra Bắc, tìm đến Hương Canh, Vĩnh Phúc, nhưng không thấy dây bướm bạc nữa. Anh tìm đến Giáo sư Vũ Văn Chuyên để hỏi thì giáo sư cũng không biết dây bướm bạc nay còn ở đâu. Từ đấy, anh Nghĩa có ý thức tìm và lưu giữ cây thuốc quý, không thì do những nguyên nhân như phá rừng lấy gỗ hay trồng cà phê, san bằng bãi biển làm khu du lịch… chúng sẽ biến mất. Mãi đến năm 2007, anh Nghĩa mới gặp dây bướm bạc ở đèo Ngang (Quảng Bình), rồi lại gặp nó ở điện Hòn Chén (Huế).
Một lý do nữa khiến anh Nghĩa đi tìm cây thuốc là vì sinh thời Giáo sư Đỗ Tất Lợi, thầy của anh muốn như vậy. Thầy hồi xưa cũng rong ruổi khắp nơi tìm cây thuốc và cũng muốn đứa học trò ruột của mình không chỉ hiểu lơ mơ về cây thuốc mà phải biết ngọn ngành từ lúc nó mọc ở đâu, ra hoa (kết trái nếu có) như thế nào? Mới có thể dùng nó chữa bệnh một cách tốt nhất. Giáo sư Đỗ Tất Lợi cũng mong muốn cuốn “Những cây thuốc và vị thuốc Việt Nam” lần tái bản sắp tới sẽ được minh họa bằng hình ảnh màu.
Vườn bảo tồn cây thuốc
Những năm tháng lên rừng, xuống biển cực nhọc và gặp không ít hiểm nguy cũng đã mang lại cho LY. Nguyễn Đức Nghĩa nhiều điều. Trước hết, đó là một vốn kiến thức khá dày dặn về cây thuốc sống mà hiếm người tuổi cỡ 50 như anh có được. Anh có thể biết cây thuốc đó sinh trưởng như thế nào, phân bố ở đâu, trữ lượng ra sao… Điều này rất nhiều thầy thuốc ở các tỉnh thành phía Nam đều công nhận. Tiến sĩ Võ Văn Chi (nhà thực vật học hàng đầu Việt Nam) cũng rất hay tham khảo ý kiến của anh Nghĩa khi có một cây thuốc lạ nào đó. Anh cũng chụp ảnh được hơn 400 cây thuốc để chuẩn bị cho lần tái bản sắp tới của “Những cây thuốc và vị thuốc Việt Nam”.
 Lương y Nguyễn Đức Nghĩa và một số thợ rừng xã Cam An, huyện Cam Lâm, Khánh Hòa. |
Đáng quý hơn, hiện anh Nghĩa đang có một vườn với gần 200 cây thuốc quý tại Q.9, TP.HCM. Vườn rộng chừng 1.000m2 này, mỗi cây thuốc lại gắn với một kỷ niệm về những chuyến đi của anh. Ở đây người ta có thể bắt gặp cây bồ cu vẽ, sắn thuyền, chỉ thiên, bồ công anh (4 loại), đinh lăng (8 loại), màn kinh tử, vọng giang nam, trâu cổ, bình vôi…
Các LY trẻ và nhiều sinh viên trường Đại học Y Dược TP.HCM thỉnh thoảng đến đây để tận mắt chứng kiến những cây thuốc mà họ thường chỉ mới nghe qua hay đọc trong sách vở. Một số giảng viên Đại học Y Dược TP.HCM cũng đến đây lấy cây thuốc làm mẫu cho sinh viên nghiên cứu. Nhiều LY đến xin cây làm giống trồng ở trạm y tế, hay vườn nhà. Đây cũng là nơi anh Nghĩa giảng dạy cho một số học trò về cây thuốc.
Từ vườn thuốc này, anh Nghĩa cho trồng ở một số nơi, trên diện tích rộng, như: chè vằng, hoài sơn, gối hạc… nhằm sử dụng cho nhà thuốc của mình và các đồng nghiệp. Anh cũng hy vọng rằng trong tương lai, các LY Việt nam chủ động được nguồn thuốc để khỏi phải phụ thuộc quá nhiều vào nguồn dược liệu nhập về từ Trung Quốc, chất lượng không đảm bảo.
Một tờ báo ra ngày 17/2/2009, có tin: “600 cây thuốc quý có nguy cơ bị tuyệt chủng”, nguồn tin được lấy từ Viện Dược liệu, Bộ Y tế. LY. Nguyễn Đức Nghĩa sau những năm âm thầm đi nhiều nơi tìm thuốc thấy rõ nguy cơ đó. Vì vậy, hễ tìm được cây thuốc là anh mang cây giống về vườn, đồng thời ở một số cây anh dặn dân địa phương gìn giữ để có thể khai thác lâu dài, bán cho anh dùng chữa bệnh.
 Lương y Nguyễn Đức Nghĩa ở đèo Ngoạn Mục, Lâm Đồng. |
Anh nói: “Còn sức là tôi còn đi tìm cây thuốc. Không những đi theo định kỳ đầu năm mới mà hễ nghe ai nói có cây thuốc ở đâu đó là tôi xách xe đi liền. Tốn tiền, tốn sức lực nhưng bù lại có những cây thuốc để cứu giúp người bệnh”.
Hy vọng LY. Nguyễn Đức Nghĩa cùng các học trò của mình với những chiếc vespa, tăng võng… sẽ nhanh chân cứu lấy những cây thuốc quý trước khi chúng biến mất vĩnh viễn.
Nguyễn Hưng