“Người lặng lẽ đi về trong chuyện kể dân gian”

Bí thư Kim Ngọc (đội mữ bên trái) thăm ruộng lúa bị bệnh vàng lá. Ảnh: TL

PV: Nghe nói chị đã theo đuổi ý tưởng đưa “cha đẻ khoán hộ” lên phim từ rất lâu?

Nhà biên kịch Thùy Linh (TL): Lúc còn nhỏ, do mẹ làm báo nên tôi đã được nghe kể về ông Kim Ngọc, về vị bí thư tỉnh ủy một đời đau đáu nỗi niềm khoán hộ. Hồi đó, tôi vẫn nghe người ta nói, rằng nhờ có ông mà người nông dân không chết đói, nhưng công lao đó của ông một thời bị coi như là một lỗi lầm. Từ niềm kính trọng và cả chút tò mò của tuổi mới lớn, tôi cứ âm thầm nghe và nhớ tất cả những gì người ta kể về ông, để rồi tên ông đã ăn sâu vào tiềm thức của tôi.

Nghề làm báo sau này giúp tôi nghe được nhiều câu chuyện truyền miệng, có cả sự hư cấu giống như huyền thoại về Bí thư tỉnh ủy Kim Ngọc. Vì quá yêu quý và thương xót cho số phận không mấy suôn sẻ mà người đời thêu dệt về ông cũng nhiều. Âu cũng là niềm vinh hạnh của một người giữ chức vụ cao. Tôi cũng đã để ý tìm nguồn tài liệu để tham khảo, tìm hiểu về khoán hộ, khoán chui cửa miệng của một thời nhưng hầu như chẳng có gì.

Rồi ý tưởng thực hiện một bộ phim truyền hình dài tập về khoán hộ, về Bí thư Kim Ngọc cứ thôi thúc. Muốn lắm mà chưa biết bắt đầu từ đâu, từ ai, từ cái gì?

PV: Và hai lý do đó đã buộc chị phải tạm dừng một thời gian dài?

TL: Đúng vậy. Tôi loay hoay khá lâu tìm cách viết kịch bản nhưng bất lực. Cũng tâm sự với vài người bạn, ai cũng công nhận hay nhưng rất khó viết. Tôi nhớ lúc đó vào tháng 12/2004. Như có cái gì đó thôi thúc rất mãnh liệt từ bên trong, tôi rủ một người bạn đi xe máy lên Vĩnh Phúc trong một ngày mưa. Chúng tôi tìm đến anh Kim Nam, con trai bác Kim Ngọc hiện là Giám đốc Sở Tư pháp Vĩnh Phúc. Anh tiếp chúng tôi, thái độ lịch sự và hơi giữ ý nghe tôi trình bày ý tưởng. Sau này nhớ lại tôi đoán có lẽ khi đó anh nghi ngại về tính khả thi trong ý tưởng đó của tôi. Nhưng nhờ chuyến đi đó, nhờ câu chuyện rời rạc về người cha vô cùng yêu kính của anh xen giữa những ly rượu thâm trầm, tôi ngộ ra một điều, việc viết kịch bản về người bí thư tỉnh ủy suốt đời nặng lòng với đất đai, với no đói của người nông dân là một việc vượt ra khỏi khả năng của tôi.  

Hy vọng khơi lại dòng chảy ký ức của cụ bà Kim Ngọc và người con trai, xem ra cũng là điều bất khả thi. Bởi ngày cha anh làm khoán hộ, rồi bị kỷ luật, anh còn nhỏ, sau đó thì đi bộ đội xa nhà. Duy nhất hình ảnh cha ngồi lặng phắc trong những đêm trắng, buồn bã, đau đớn thì anh vẫn nhớ. Nhưng cũng từ ngày đó, tôi như canh cánh một món nợ lớn chưa trả. Nhất định phải làm, phải tính một con đường khác...

PV: Và con đường khác mà chị chọn chính là nhờ tới nhà biên kịch Vân Thảo?

TL: “Đừng bỏ cuộc nhé” - có một người bạn biết tôi âm thầm tính cách viết kịch bản đã có lần nhắn tin cho tôi như vậy. Cũng không biết từ lúc nào, hình ảnh bác Kim Ngọc luôn hiện diện trong tâm trí tôi, trong trái tim tôi như một người cha. Tôi nghĩ phải tìm được một người đã từng sống, hít thở bầu không khí của nông thôn miền Bắc những năm 60-70. Rất may, trước đó cơ duyên cho tôi làm quen và cộng tác với nhà văn quân đội, nhà biên kịch Vân Thảo. Ông đã từng có hai kịch bản về nông thôn được VFC dựng thành phim mà khán giả đên giờ vẫn còn nhắc là Hương đất và Vui buồn sau lũy tre làng. Đầu 2007, nghe tôi ngỏ lời mời, ông cười: “viết về khoán hộ và ông Kim Ngọc cũng hay đấy nhỉ!” Tôi mừng quá reo lên, “coi như bác nhận lời rồi đấy nhé”.

Ông Kim Ngọc (người ngồi đầu tiên bên trái) xuống đồng thăm lúa và tìm hiểu đời sống người dân địa phương.

Ngay sau đó, tôi về Vĩnh Phúc, đến thẳng Ban tuyên giáo tỉnh ủy đề nghị giúp đỡ. Từ Ban Tuyên giáo đến tỉnh ủy, UBND tỉnh nghe nói về bộ phim đều đồng tình ủng hộ. Nhà văn đã ở lại Vĩnh Phúc hơn 3 tháng trời. Dù hơn 70 tuổi nhưng ông vẫn một mình một xe máy đi xuống các huyện, xã nơi đã từng làm khoán hộ, khoán chui để tìm gặp lại những người đồng chí, bè bạn, những người nông dân đã từng một thời gắn bó với Bí thư Kim Ngọc và sống qua năm tháng khó khăn ấy. Sau đó ông về Hà Nội viết miệt mài hơn bảy tháng trời thì xong.

Mới đầu nhà văn đặt một tên khác, nhưng sau khi biên tập xong, cái tên “Bí thư tỉnh ủy” tự hiển hiện ra. Như là cơ duyên sắp đặt từ trước, bộ phim bấm máy đúng 30 năm sau ngày mất của bí thư tỉnh ủy. Và vừa mới đây, ông được Đảng, Nhà nước truy tặng Huân chương Hồ Chí Minh về những cống hiến cho đất nước.

PV: Tái hiện cuộc sống, con người một vùng nông thôn ở vào thập kỷ 60 của thế kỷ trước cũng là một thử thách không nhỏ. Có vẻ như sau Ngõ lỗ thủng, lại một lần nữa chuyện tìm kiếm bối cảnh, đạo cụ sẽ lại khiến đạo diễn Quốc Trọng đau đầu?

TL: Số anh Trọng luôn phải nhận những phim ba cực, nghĩa là “cực khó, cực khô, cực khổ”. Số đạo diễn dám nhận những kịch bản khô, khó, khổ như đạo diễn Quốc Trọng không nhiều. Bí thư tỉnh ủy càng không phải là ngoại lệ và còn khó khăn, vất vả hơn nhiều. Vĩnh Phúc ngày đó là tỉnh trung du, nằm giữa vùng núi và đồng bằng, là huyết mạch nối liền cả đường bộ lẫn đường sắt để chở hàng viện trợ của nước bạn từ biên giới về xuôi. Vì thế, đây cũng là vùng trọng điểm bị máy bay Mỹ bắn phá dữ dội. Từ cảnh nhà ga xe lửa bị bom đạn quần nát, trận địa súng 12 ly 7 của các nữ dân quân đến những lớp học nửa chìm nửa nổi, học sinh đội mũ rơm - hệ thống giao thông hào chi chít, hầm chữ A bao quanh. Từ cảnh sân kho hợp tác đến khu nhà văn phòng tỉnh ủy. Từ cái xe cút kít, xe cải tiến, cày 51, cày chìa vôi, tới gàu sòng tát nước, trang phục thời chiến. Tất cả đều phải được tái hiện sao cho chân thật nhất để mọi người có thể hình dung được không khí của làng quê miền Bắc thời chiến tranh phá hoại, vừa lo sản xuất, vừa lo chi viện tiền tuyến và bắn trả máy bay Mỹ.

PV: Với khán giả trẻ hôm nay, ông Kim Ngọc cùng khoán hộ - khoán chui là một cái tên, một khái niệm khá xa lạ. Sự thờ ơ của họ với một câu chuyện cũ, một con người cũ, liệu có thể xảy ra?

TL: Tôi nghĩ, chuyện về người nông dân, về ruộng đất, về thóc gạo không bao giờ cũ. Tư duy người Việt vẫn lấy thóc gạo làm bản vị trong câu chuyện hằng ngày. Ai cũng có một miền quê với những người thân và nhiều nỗi niềm gắn bó với một cộng đồng dân cư nặng tình làng nghĩa xóm. Vì thế, những câu chuyện sau lũy tre làng luôn rất dễ lay động tới sâu thẳm tâm hồn mỗi người Việt. Những Đất và người, Chuyện làng Nhô, Hương đất, Ma làng, Gió làng Kình... luôn thu hút sự quan tâm của dư luận cũng vì lẽ đó. 

Một bí thư tỉnh ủy đi trước thời đại, tư duy sống động, thiết thực với cuộc sống xã hội thì bất cứ thời điểm nào cũng rất cần, rất gần gũi và cũng là nguyện vọng, là đòi hỏi chính đáng của người dân. Bí thư Hoàng Kim (tên trong kịch bản) sẽ hiện ra trước mắt khán giả rất đỗi gần gũi, thân thương, chất phác như một nông phu chi điền, nhưng sẽ là một nhân vật cán bộ lý tưởng mà người dân đặt niềm tin và khao khát mong ước...

Nhà thơ Nguyễn Bùi Vợi đã viết tặng cố Bí thư Kim Ngọc những vần thơ xúc động nhân dịp ông được truy tặng Huân chương Độc lập năm 1995. Nằm dưới đất, ngực còn thơm huân chương Độc lập/ Khoai lúa nôn nao nghe đất nở những mùa vàng/ Cánh đồng nào bây giờ cũng mang hồn Kim Ngọc/ Người lặng lẽ đi về trong chuyện kể dân gian...

PV: Xin cảm ơn chị!

Hồ Huyền Nga (thực hiện)