Lời tòa soạn: Trong cuộc chiến khốc liệt nơi lằn ranh sinh tử, y học ngoại khoa cứu sống tính mạng người bệnh, giành giật họ trở về từ bàn tay tử thần. Nhưng khi ca mổ kết thúc, một hành trình gian nan khác mới thực sự bắt đầu: làm sao để người bệnh không phải đối diện với nguy cơ tàn phế, làm sao để những bước chân có thể đi tiếp, những bàn tay cầm nắm trở lại và cuộc đời thực sự tìm lại được ý nghĩa vẹn nguyên?
Hơn hai mươi năm qua, Thầy thuốc ưu tú, PGS.TS.BS Nguyễn Thị Kim Liên (Trưởng khoa Phục hồi chức năng, Bệnh viện Hữu nghị Việt Đức) cùng các đồng nghiệp đã lặng lẽ tiếp quản nửa chặng đường sinh tử còn lại ấy. Từ trận chiến thầm lặng sau ánh hào quang phòng mổ nơi tuyến đầu ngoại khoa hạng đặc biệt cho đến hành trình đưa kim chỉ nam 569 cùng ánh sáng y học phục hồi vượt đèo dốc đến với những bản làng xa xôi để gieo hạt hy vọng và truyền lửa cho thế hệ kế cận, người thầy thuốc ấy vẫn bền bỉ dành trọn tâm lực cho một sứ mệnh giản dị mà thiêng liêng: trao trả lại cho người bệnh một cuộc đời thực sự đáng sống.
Sinh ra trong một gia đình giàu truyền thống y khoa, ước mơ khoác lên mình tấm áo blouse trắng đã sớm nảy mầm trong tâm trí cô gái trẻ Nguyễn Thị Kim Liên từ thuở ấu thơ. Tốt nghiệp bác sĩ đa khoa tại Trường Đại học Y Hà Nội, đứng trước ngưỡng cửa thi bác sĩ nội trú, cơ duyên cuộc đời đã mở ra từ lời gợi ý của người anh trai sau chuyến tu nghiệp y khoa tại Pháp.
Ở thời điểm ấy tại Việt Nam, phục hồi chức năng vẫn còn là một khái niệm vô cùng xa lạ, một chuyên ngành non trẻ chất chứa nhiều định kiến của xã hội. Không ít người ngộ nhận rằng lĩnh vực này chỉ đơn thuần là xoa bóp, bấm huyệt, hay thậm chí nhầm tưởng là chữa trị chức năng riêng biệt của nam giới.
Thế nhưng, sau những chuỗi ngày miệt mài nghiên cứu từng trang y văn, bác sĩ Kim Liên đã sớm nhìn thấu giá trị nhân văn sâu thẳm ẩn sau chuyên ngành mới mẻ này. Y học ngoại khoa cứu sống tính mạng người bệnh, kéo họ thoát khỏi tay tử thần, nhưng chính phục hồi chức năng mới là chìa khóa giúp họ tìm lại những gì đã mất sau chấn thương, sau cơn đột quỵ.
Đó là hành trình đưa người bệnh từ chỗ nằm bất động đến lúc có thể tự ngồi dậy, tự xúc từng thìa cơm, tự mặc manh áo và bước đi để hòa nhập trọn vẹn với cộng đồng. Nhận thức rõ ràng ấy đã giúp người thầy thuốc trẻ vượt qua mọi nghi ngại ban đầu, chọn dấn thân và chưa bao giờ lung lay ý chí trước bất cứ gian nan nào của nghề nghiệp.
Ở Bệnh viện Hữu nghị Việt Đức, bệnh nhân chuyển về đây phần lớn đều trong tình trạng thương tổn nghiêm trọng. Trong bức tranh căng thẳng ấy, Khoa Phục hồi chức năng không hề đứng ngoài cuộc. Họ luôn định vị mình là người trong cuộc, cùng song hành ngay từ đầu với các phẫu thuật viên.
Bác sĩ Liên chia sẻ, một ca phẫu thuật kết thúc thành công mới chỉ đi được một nửa chặng đường cứu người. Nửa chặng đường còn lại thuộc về các chuyên gia phục hồi chức năng.
Nếu không có sự tiếp quản nhẫn nại này, người bệnh sẽ nhanh chóng rơi vào vòng xoáy biến chứng: cứng khớp, teo cơ, mất khả năng vận động và vĩnh viễn không thể tự chăm sóc bản thân.
Từ nỗi trăn trở ấy, cuốn sách Phục hồi chức năng trong chấn thương chỉnh hình đã ra đời. Đây là công trình tâm huyết mà PGS.TS Nguyễn Thị Kim Liên cùng các chuyên gia đầu ngành ngoại khoa của Bệnh viện Việt Đức biên soạn.
Cuốn sách còn mang sứ mệnh kết nối tư duy giữa bác sĩ phẫu thuật và bác sĩ phục hồi chức năng. Phẫu thuật có thể trả lại cấu trúc giải phẫu hoàn hảo, làm liền xương và khâu lành vết rách, nhưng chính phục hồi chức năng đúng thời điểm mới hoàn thiện việc trả lại chức năng sống thực thụ cho từng khớp xương, từng thớ cơ.
Trong suốt những năm tháng khoác áo blouse trắng, bác sĩ Liên đã chứng kiến vô vàn phận người bước qua giông bão. Kỷ niệm khiến cô khắc sâu nhất là trường hợp chàng thanh niên 25 tuổi. Đang trên đường đi liên hoan mừng trúng tuyển công việc mới, tai nạn giao thông ập đến khiến anh bị chấn thương sọ não nghiêm trọng.
Sau ca mổ sọ não giữ được tính mạng tại Việt Đức, gia đình nghĩ rằng con mình đã an toàn nên đưa về quê. Ba tháng nằm bất động ở nhà, người bệnh rơi vào tình trạng nhận thức mơ hồ, mất hoàn toàn sự tỉnh táo, chân tay co rút cứng đờ, cơ teo tóp, nằm đâu nằm đó và phụ thuộc hoàn toàn vào người thân.
Khi gia đình tuyệt vọng đưa anh quay trở lại tìm bác sĩ Liên, một trận chiến kéo dài ròng rã suốt nhiều tháng trời chính thức mở ra. Không có viên thuốc thần kỳ nào thay thế được sự nhẫn nại. Đội ngũ phục hồi chức năng phải tỉ mỉ từng ngày: giải phóng tình trạng tăng trương lực cơ, mở từng khớp cứng, kích thích phản xạ ý thức, tập nuốt và tập đứng.
Ngày người cha gần 50 tuổi rơm rớm nước mắt, chạy vào nghẹn ngào báo tin con trai đã tự mang nẹp và bước đi được những bước đầu tiên, cả khoa như vỡ òa. Hơn một năm kiên trì, người thanh niên ấy không những phục hồi nhận thức mà còn có thể tự quét dọn nhà cửa, tự cắm nồi cơm giúp bố mẹ. Nhìn thấy người bệnh trở về tự chủ trong cuộc sống đời thường, với người thầy thuốc, đó là phần thưởng lớn nhất, thiêng liêng nhất, xua tan mọi nỗi nhọc nhằn.
Thế nhưng, hành trình y nghiệp không chỉ có những nụ cười. Có những ca bệnh khiến người làm nghề đau đáu khôn nguôi vì sự muộn màng. Không ít trường hợp chỉ là gãy đầu dưới xương quay sau một cú ngã chống tay thông thường, hay đứt dây chằng chéo khớp gối sau một buổi chơi thể thao. Đáng lẽ người bệnh phải được hướng dẫn vận động đúng phương pháp ngay từ rất sớm. Nhưng vì thiếu hiểu biết, vì lo sợ vận động sẽ làm hỏng công trình của bác sĩ mổ, họ tự ý giữ bất động hoàn toàn. Có người lại tự mày mò làm theo những chỉ dẫn chắp vá trên mạng xã hội.
Hậu quả là sau vài tháng tháo bột, khớp gối hoặc cổ tay đã dính chặt, các khớp lân cận như khớp vai, khớp khuỷu cũng bị co cứng đông đặc. Người bệnh mang dáng đi “thọt thà thọt thọt”, mất khả năng tự mặc quần áo, cơ bắp teo nhẽo. Thậm chí, công sức phẫu thuật ban đầu bị đổ xuống sông xuống bể và người bệnh bắt buộc phải lên bàn mổ lần thứ hai để bẻ khớp.
PGS.TS.BS Nguyễn Thị Kim Liên cùng đồng nghiệp Bệnh viện Hữu nghị Việt Đức kiên trì đồng hành, giành lại từng chức năng vận động cho người bệnh sau biến cố y khoa hiểm nghèo.
Phục hồi chức năng là một nghệ thuật điều trị cá thể hóa. Cùng một chấn thương ở cẳng tay, nhưng với một cô giáo cần cầm phấn viết bảng hay một nghệ sĩ dương cầm cần linh hoạt ngón tay út để gõ trên phím đàn, phác đồ điều trị đều phải tinh chỉnh hoàn toàn khác nhau. Phải đồng hành sát sao từ việc giữ thăng bằng, tập nuốt, tập nói đến từng động tác nhỏ nhất, người thầy thuốc mới có thể giúp người bệnh tránh khỏi nguy cơ tàn phế.
Nỗi xót xa khi thấy người bệnh ở vùng sâu, vùng xa lặn lội tìm về tuyến Trung ương trong tình trạng đã biến chứng nặng nề chính là vết gợn lớn trong lòng người thầy thuốc. Những trăn trở ấy đã thôi thúc PGS.TS Nguyễn Thị Kim Liên bước ra khỏi ranh giới của một bác sĩ lâm sàng viện trung ương, mở ra một hành trình gieo hạt lớn hơn trên khắp mọi miền đất nước.
Ở nơi những bản làng xa xôi ấy, người thầy thuốc ưu tú sẽ tháo gỡ bài toán tiếp cận y tế cơ sở ra sao để giữ lại từng bước đi cho người nghèo
Kính mời quý độc giả đón đọc Kỳ 2: Kim chỉ nam 569 và hành trình gieo hạt hy vọng
