Một lần đang ăn lạc, hạt đậu, miếng thịt nhỏ hoặc uống thuốc viên rồi bỗng ho sặc dữ dội, nhiều người thường nghĩ: “Chắc sặc qua rồi”. Vài ngày sau, cơn ho vẫn còn. Vài tuần sau, người bệnh bắt đầu khò khè, tức ngực, sốt nhẹ hoặc được chẩn đoán viêm phế quản, viêm phổi tái đi tái lại.
Điểm đáng nói là dị vật đường thở ở người lớn không phải lúc nào cũng gây nghẹt thở ngay lập tức. Có trường hợp mảnh thức ăn, hạt, răng giả, viên thuốc hoặc mảnh xương nhỏ lọt xuống phế quản, nằm lại trong phổi một thời gian dài và gây ho kéo dài, viêm nhiễm hoặc tắc nghẽn một vùng phổi.
Nếu ho bắt đầu ngay sau một lần sặc và kéo dài bất thường, nhất là ở người cao tuổi, người có bệnh thần kinh, sau đột quỵ, rối loạn nuốt hoặc dùng thuốc an thần, gia đình nên đưa người bệnh đi khám hô hấp.
Người cao tuổi ăn hạt, lạc, đậu, miếng xương nhỏ hoặc uống thuốc viên cần ngồi thẳng, ăn chậm để giảm nguy cơ sặc. Hình minh họa
Ho kéo dài sau một lần sặc có nguy hiểm không?
Có thể có, tùy tình huống.
Nếu chỉ sặc nhẹ, ho vài phút rồi hết, sau đó ăn uống, thở, nói chuyện bình thường, thường không đáng lo. Nhưng nếu sau lần sặc đó người bệnh tiếp tục ho nhiều ngày, ho từng cơn, khò khè, khó thở, sốt hoặc đau ngực, cần nghĩ đến khả năng dị vật đã đi vào đường thở.
Cần đi khám sớm nếu có các dấu hiệu:
- Ho kéo dài sau một lần sặc rõ ràng.
- Ho tăng khi nằm, khi vận động hoặc khi hít sâu.
- Khò khè một bên ngực, cảm giác thở không đều.
- Sốt, đờm hôi, đờm vàng xanh. Ho ra máu.
- Đau ngực, khó thở. Viêm phổi tái phát cùng một vị trí.
- Người bệnh cao tuổi, từng đột quỵ, Parkinson, sa sút trí tuệ hoặc hay nuốt nghẹn.
Một chi tiết rất quan trọng khi đi khám là kể lại “mốc sặc”: sặc khi ăn gì, lúc nào, sau đó ho ra sao. Nếu không nói rõ, triệu chứng dễ bị nhầm với viêm phế quản, hen, COPD hoặc viêm phổi thông thường.
Vì sao dị vật có thể nằm lâu trong phổi?
Đường thở có nhiều nhánh như một cái cây. Khi dị vật lọt qua thanh quản xuống phế quản, nó có thể mắc ở một nhánh nhỏ. Nếu dị vật không chặn hoàn toàn đường thở, người bệnh vẫn thở được, không tím tái, không nghẹt thở. Chính vì vậy, cả bệnh nhân lẫn gia đình dễ nghĩ “không sao”.
Nhưng dị vật nằm lại có thể gây 3 vấn đề:
- Tắc nghẽn: Không khí khó đi qua một vùng phổi, gây xẹp phổi hoặc thông khí kém.
- Viêm nhiễm: Thức ăn, hạt, mảnh xương, viên thuốc có thể kích thích niêm mạc phế quản, tạo ổ viêm.
- Tái phát: Người bệnh uống kháng sinh đỡ một thời gian, sau đó viêm lại vì “gốc rễ” là dị vật vẫn còn.
Một số dị vật hữu cơ như lạc, hạt đậu, hạt dưa, mảnh thức ăn còn có thể hút nước, mềm ra, vỡ vụn hoặc gây phản ứng viêm mạnh hơn. Vì vậy, ho kéo dài sau sặc không nên chỉ được xử lý bằng thuốc ho kéo dài.
Vì sao X-quang có thể chưa phát hiện được?
Nhiều người nghĩ chụp X-quang phổi bình thường là loại trừ dị vật. Điều này không luôn đúng.
Một số dị vật như kim loại, răng giả có móc, xương lớn có thể hiện trên phim. Nhưng các dị vật như lạc, đậu, hạt, mảnh thức ăn, viên thuốc, nhựa nhỏ thường không cản quang rõ. Khi đó, X-quang có thể chỉ thấy dấu hiệu gián tiếp như viêm phổi, xẹp phổi, ứ khí một vùng, hoặc thậm chí chưa thấy gì bất thường.
Vì vậy, nếu câu chuyện lâm sàng rất gợi ý – tức là ho bắt đầu sau một lần sặc rõ ràng, kéo dài, điều trị không dứt – bác sĩ có thể chỉ định thêm CT ngực hoặc nội soi phế quản.
Nói dễ hiểu: phim bình thường không có nghĩa chắc chắn “không có dị vật”, nhất là khi triệu chứng và tiền sử sặc quá rõ.
Ho dai dẳng sau một lần sặc, khò khè một bên ngực hoặc viêm phổi tái phát là lý do nên đi khám chuyên khoa hô hấp
Khi nào cần chụp CT hoặc nội soi phế quản?
Người bệnh không nên tự yêu cầu chụp CT hoặc nội soi ngay sau mọi cơn ho. Quyết định này cần bác sĩ hô hấp đánh giá. Tuy nhiên, các tình huống thường cần xem xét kỹ gồm:
Ho kéo dài nhiều ngày đến nhiều tuần sau một lần sặc.
- Khò khè khu trú một bên phổi. Viêm phổi tái đi tái lại cùng một vùng.
- Điều trị viêm phế quản, viêm phổi nhưng không khỏi hẳn.
- Ho ra máu, đau ngực, khó thở.
- Người cao tuổi có rối loạn nuốt, sặc thức ăn hoặc sặc thuốc viên. X-quang nghi ngờ xẹp phổi, tắc nghẽn, viêm phổi khu trú.
- Bác sĩ nghe phổi thấy bất thường không đối xứng.
CT ngực giúp nhìn rõ hơn cấu trúc phổi, vùng tắc, viêm hoặc hình ảnh nghi dị vật. Nội soi phế quản là thủ thuật đưa ống soi nhỏ qua đường mũi hoặc miệng xuống đường thở để quan sát, và trong nhiều trường hợp có thể lấy dị vật ra.
Điều quan trọng: nội soi phế quản là thủ thuật y khoa, cần thực hiện tại cơ sở có chuyên môn, không phải “soi cho biết”. Bác sĩ sẽ cân nhắc lợi ích, nguy cơ, tình trạng hô hấp và bệnh nền của người bệnh.
Người già ăn hạt, lạc, đậu, thuốc viên cần chú ý gì?
Người cao tuổi dễ sặc hơn vì phản xạ ho yếu, răng kém, nhai không kỹ, khô miệng, dùng nhiều thuốc hoặc có bệnh nền ảnh hưởng đến nuốt. Sau đột quỵ, Parkinson, sa sút trí tuệ, bệnh phổi mạn tính hoặc khi dùng thuốc an thần, nguy cơ sặc càng tăng.
Gia đình cần chú ý với các món dễ gây sặc:
- Lạc, đậu, hạt điều, hạt dưa, hạt bí.
- Mảnh xương nhỏ.
- Thịt dai, thức ăn khô vụn.
- Bánh dẻo, đồ nếp, thạch, miếng dai dính.
- Thuốc viên lớn hoặc nhiều viên uống cùng lúc.
- Nước uống quá nhanh khi đang ho, nói chuyện hoặc nằm.
Cách giảm nguy cơ:
- Cho người già ngồi thẳng khi ăn và uống thuốc.
- Ăn chậm, nhai kỹ, không vừa ăn vừa nói cười.
- Tránh ăn hạt nhỏ nếu người bệnh hay sặc, ho khi ăn.
- Cắt nhỏ thức ăn, làm mềm thức ăn nếu răng yếu.
- Uống từng ngụm nhỏ, không uống vội. Không cho uống thuốc khi người bệnh đang nằm.
- Hỏi bác sĩ/dược sĩ xem thuốc viên lớn có thể bẻ, nghiền hoặc đổi dạng khác không; không tự nghiền thuốc nếu chưa hỏi vì một số thuốc không được nghiền.
Khi nào cần đi khám sau một lần sặc?
Khi đưa người bệnh đi khám, gia đình nên chuẩn bị các thông tin sau:
Về lần sặc
- Sặc khi ăn/uống gì?
- Có phải hạt, lạc, đậu, xương, thuốc viên, răng giả không?
- Sau sặc có tím tái, khó thở, ho dữ dội không?
- Cơn ho kéo dài từ lúc nào?
Về triệu chứng hiện tại
- Ho khan hay ho đờm?
- Có sốt, đau ngực, khó thở, khò khè không?
- Có ho ra máu không?
- Có sụt cân, mệt nhiều, ăn kém không?
- Có từng điều trị kháng sinh, thuốc ho, thuốc hen nhưng không khỏi không?
Về bệnh nền
- Có từng đột quỵ, Parkinson, sa sút trí tuệ không?
- Có rối loạn nuốt, hay sặc khi uống nước không?
- Có COPD, hen, bệnh tim, suy giảm miễn dịch không?
- Đang dùng thuốc an thần, thuốc ngủ, thuốc chống đông không?
Mang theo
- Phim X-quang, CT cũ nếu có.
- Đơn thuốc đã dùng. Kết quả xét nghiệm, giấy ra viện gần nhất.
- Danh sách thuốc đang uống hằng ngày.
Một mẩu thông tin “bị sặc hạt lạc cách đây 3 tuần” đôi khi quan trọng không kém kết quả xét nghiệm.
Khi nào cần đi cấp cứu ngay?
Không chờ khám thường nếu người bệnh có:
- Khó thở, thở rít, tím môi.
- Không nói được thành câu vì hụt hơi.
- Đau ngực dữ dội. Ho ra máu nhiều.
- Sốt cao, rét run, lơ mơ.
- Nghẹn, không nuốt được, nước bọt chảy nhiều.
- Sau sặc, người bệnh yếu đi nhanh, tím tái hoặc ngừng thở thoáng qua.
Trong lúc chờ cấp cứu, không cố móc họng nếu không nhìn thấy dị vật, không ép uống nước để “trôi xuống”, không vỗ lưng tùy tiện khi người bệnh vẫn thở được nhưng đang rất yếu. Nếu dị vật gây nghẹt đường thở hoàn toàn, cần gọi cấp cứu và thực hiện sơ cứu nghẹn đúng kỹ thuật nếu được đào tạo.
Điều cần nhớ
Ho kéo dài sau một lần sặc không phải lúc nào cũng nguy hiểm, nhưng là dấu hiệu đáng hỏi kỹ. Dị vật có thể nằm trong phế quản lâu ngày, gây ho dai dẳng, khò khè, viêm phổi tái phát hoặc ho ra máu. Đặc biệt ở người cao tuổi, người có rối loạn nuốt, sau đột quỵ hoặc hay uống thuốc viên, gia đình không nên chủ quan.
Nếu có một câu để nhớ, đó là: ho bắt đầu sau sặc và không dứt thì cần đi khám hô hấp, không chỉ uống thuốc ho. Phát hiện sớm giúp lấy dị vật kịp thời, tránh biến chứng và giảm nguy cơ điều trị sai hướng kéo dài.
