Không ít người cho rằng chỉ người thừa cân, béo phì mới có nguy cơ gan nhiễm mỡ, mỡ máu cao hay rối loạn chuyển hóa. Thực tế, người có cân nặng bình thường, thậm chí vóc dáng gầy, vẫn có thể tích tụ mỡ nội tạng và mắc các bệnh chuyển hóa nếu chế độ ăn, vận động và lối sống không hợp lý.
1. Người gầy vẫn có thể có mỡ nội tạng
Cân nặng và chỉ số khối cơ thể (BMI) thường được sử dụng để đánh giá tình trạng dinh dưỡng, nhưng không phản ánh đầy đủ lượng mỡ cũng như sự phân bố mỡ trong cơ thể.
Một người có BMI trong giới hạn bình thường vẫn có thể có tỷ lệ mỡ cơ thể cao hoặc tích tụ nhiều mỡ quanh các cơ quan nội tạng. Mỡ nội tạng có hoạt tính chuyển hóa cao, liên quan đến tình trạng kháng insulin, rối loạn đường huyết và lipid máu, từ đó làm tăng nguy cơ đái tháo đường type 2 và bệnh tim mạch.
Nguy cơ này chịu ảnh hưởng của nhiều yếu tố như di truyền, tuổi, giới tính, chế độ ăn, mức độ vận động và lối sống. Vì vậy, chỉ nhìn vào vóc dáng để đánh giá sức khỏe chuyển hóa có thể dẫn đến tâm lý chủ quan.
2. Gầy không có nghĩa là không bị mỡ máu cao
Rối loạn lipid máu có thể gặp ở người thừa cân nhưng cũng xuất hiện ở người có cân nặng bình thường hoặc gầy. Di truyền là một trong những yếu tố quan trọng, đặc biệt ở những người có tiền sử gia đình mắc rối loạn lipid máu hoặc bệnh tim mạch sớm.
Bên cạnh đó, chế độ ăn nhiều đường, chất béo bão hòa, thực phẩm siêu chế biến; ít vận động; hút thuốc lá; uống nhiều rượu bia và một số bệnh lý như đái tháo đường, suy giáp, bệnh thận… cũng có thể ảnh hưởng đến chuyển hóa lipid.
Do đó, người gầy nhưng ít vận động, thường xuyên sử dụng đồ uống có đường, thức ăn nhanh hoặc rượu bia vẫn có thể bị tăng LDL-cholesterol hoặc triglyceride.
Người gầy vẫn có thể tích tụ mỡ nội tạng, gan nhiễm mỡ, mỡ máu cao... Ảnh Minh Hiếu
3. Người gầy vẫn có nguy cơ gan nhiễm mỡ
Gan nhiễm mỡ là tình trạng chất béo tích tụ quá mức trong gan. Trước đây, bệnh thường được nhắc đến cùng thừa cân, béo phì, đái tháo đường type 2 và hội chứng chuyển hóa. Tuy nhiên, bệnh cũng có thể xuất hiện ở người không thừa cân.
Nhóm này thường được gọi là gan nhiễm mỡ ở người gầy hoặc người có cân nặng bình thường. Một số yếu tố liên quan gồm di truyền, kháng insulin, rối loạn lipid máu, chế độ ăn không lành mạnh và ít vận động.
Đặc biệt, người có cân nặng bình thường nhưng vòng eo lớn, ít vận động hoặc có bất thường về đường huyết và lipid máu vẫn cần được đánh giá nguy cơ chuyển hóa.
Gan nhiễm mỡ không đồng nghĩa với việc gan "nhiễm độc" và không chỉ xảy ra do ăn nhiều chất béo. Bệnh có cơ chế phức tạp, liên quan đến sự mất cân bằng trong chuyển hóa năng lượng, insulin và lipid.
4. Thiếu ngủ, stress, ăn uống thất thường ảnh hưởng sức khỏe chuyển hóa
Người gầy nhưng thường xuyên thức khuya, ngủ không đủ, ít vận động và sử dụng nhiều đồ uống có đường vẫn có thể có nguy cơ rối loạn chuyển hóa.
Chế độ ăn nhiều đường bổ sung, tinh bột tinh chế và thực phẩm siêu chế biến nhưng thiếu rau, chất xơ và nguồn protein phù hợp cũng không có lợi cho sức khỏe chuyển hóa. Ngược lại, ăn kiêng quá mức hoặc giảm cân nhanh có thể khiến cơ thể thiếu năng lượng và dưỡng chất cần thiết.
Ăn chay không phải nguyên nhân trực tiếp gây gan nhiễm mỡ. Tuy nhiên, nếu chế độ ăn chay thiếu cân đối, nhiều thực phẩm tinh chế, đồ uống có đường và ít protein, chất xơ thì vẫn có thể không tốt cho sức khỏe chuyển hóa.
Một số thuốc cũng có thể liên quan đến tổn thương gan hoặc tích tụ mỡ trong gan ở những trường hợp nhất định. Vì vậy, người bệnh không nên tự ý sử dụng hoặc ngừng thuốc mà cần trao đổi với bác sĩ.
5. Làm gì để bảo vệ sức khỏe dù đang gầy?
Dù có cân nặng bình thường, mỗi người vẫn nên duy trì chế độ ăn đa dạng, ưu tiên rau xanh, trái cây, các loại đậu, ngũ cốc nguyên hạt, cá và những nguồn protein phù hợp; đồng thời hạn chế đồ uống có đường, thực phẩm siêu chế biến, đồ chiên rán và chất béo bão hòa.
Vận động thường xuyên cũng rất quan trọng. Người trưởng thành nên hướng tới ít nhất 150 phút hoạt động thể lực cường độ vừa mỗi tuần, kết hợp các bài tập tăng cường cơ bắp nếu sức khỏe cho phép. Không nên chỉ tập trung vào cân nặng mà cần quan tâm đến sức mạnh cơ, vòng eo và mức độ vận động.
Không hút thuốc, hạn chế rượu bia, ngủ đủ giấc và duy trì lịch sinh hoạt tương đối ổn định cũng góp phần bảo vệ sức khỏe chuyển hóa.
Những người có tiền sử gia đình mắc đái tháo đường, rối loạn lipid máu hoặc bệnh tim mạch; người bị tăng huyết áp, đường huyết hoặc mỡ máu bất thường, vòng eo lớn dù cân nặng bình thường nên trao đổi với bác sĩ để được đánh giá nguy cơ phù hợp.
Không phải tất cả người gầy đều cần xét nghiệm men gan, mỡ máu hoặc siêu âm gan định kỳ theo cùng một lịch. Việc kiểm tra nên dựa trên tuổi, yếu tố nguy cơ, bệnh lý đi kèm và chỉ định của bác sĩ.
Một vóc dáng gầy không đồng nghĩa với việc cơ thể hoàn toàn khỏe mạnh. Điều quan trọng hơn là sức khỏe chuyển hóa. Vì vậy, thay vì chỉ quan tâm đến cân nặng, mỗi người nên chú ý đến chế độ ăn, vòng eo, mức độ vận động, giấc ngủ và các chỉ số sức khỏe cần thiết.
