Những ký ức râm ran hương rừng và cơ duyên với cỏ cây
Mùa hè năm 2007, khi đang triển khai đề tài cấp bộ về sàng lọc dược liệu hỗ trợ điều trị đái tháo đường, PGS.TS Trần Văn Ơn dừng xe ở ngã ba đường Xuyên Á giao với Quốc lộ 1 (Quảng Trị). Ven đường là một khoảng bụi rậm um tùm với gần chục loài dây leo có lá mọc đối, nhựa mủ trắng na ná nhau. Giữa ma trận thực vật ấy, vị chuyên gia không khỏi bối rối. Nhìn thấy một nhánh cây leo bám trên mô đất cao, ông trèo lên để hái mẫu, rồi giật mình nhận ra mô đất đó thực chất là một ngôi mộ, còn mình đang đứng sững sờ giữa nghĩa trang.
Chột dạ vì sự vô ý, ông lẩm bẩm khấn xin đại xá và hứa nếu tìm đúng cây thuốc cần nghiên cứu sẽ quay lại trả lễ. Mẫu cây sau đó được giám định chính xác là Dây thìa canh (Gymnema sylvestre). Giữ đúng lời hẹn, năm sau ông mang lễ vật trở lại nghĩa trang để thắp hương. Câu chuyện được ông kể lại bằng nụ cười sảng khoái, ẩn chứa sự trân trọng dung dị với thiên nhiên và những tình huống dở khóc dở cười trên mỗi bước chân thực địa.

PGS.TS Trần Văn Ơn khảo sát cây thuốc rừng Sa Pa.
Tình yêu cỏ cây ấy ngấm vào ông từ những năm tháng tuổi thơ ở chiến khu Việt Bắc - ATK (Thái Nguyên), nơi rừng núi bao bọc quanh nhà. Cả hai bên nội ngoại đều biết sử dụng thảo mộc làm thuốc. Ông nội để lại một cuốn sách cây thuốc chép tay bằng chữ Nôm mà đứa cháu ngày ấy "mù chữ" chẳng đọc nổi, đành giữ làm kỷ vật chờ ngày dịch ra tiếng Việt hiện đại. Khi ấy, ông ngoại thầy là một thầy lang chân chính, người từng dốc lòng dốc sức cứu chữa cho bà con qua từng vị thuốc quanh vườn.
Hành trình giải mã dược liệu và ranh giới an toàn
Với Dây thìa canh, việc tìm thấy cây ngoài tự nhiên thực ra mới chỉ là điểm khởi đầu. Dựa trên nguyên tắc hóa thực vật khi các loài cùng một chi, cùng tổ tiên sẽ sản sinh ra các chất chuyển hóa thứ cấp tương tự, thầy trò ông mở rộng phạm vi sàng lọc toàn bộ các loài trong chi này để tìm ra những hướng đi mới. Sau khi thu thập mẫu đa dạng sinh học và thử tác dụng, nhóm phát hiện ra 5 loài trong chi Gymnema. Kết quả cho thấy loài Dây thìa canh lá to (Gymnema latifolium) có tác dụng hạ đường huyết vượt trội hơn cả. Quá trình ấy đòi hỏi phải kiểm tra độc tính cấp, hoàn thiện từ thành phần hóa học, tác dụng, chiết xuất, tạo ra sản phẩm cho đến việc thuần hóa nó, từ chọn giống đến trồng trọt theo tiêu chuẩn.
Nhưng đưa được một cây thuốc từ phòng thí nghiệm ra đến thị trường là cả một chặng đường đầy chông gai. Bản thân loài Dây thìa canh lá to này rất dễ bị nhầm lẫn với cây Rau mỏ (Gymnema innodorum). Hình thái hai loài gần giống nhau, nhưng dược tính hạ đường huyết của rau mỏ kém hơn rất nhiều. "Có doanh nghiệp đã trồng nhầm cây này và gọi là Dây thìa canh lá to", ông lưu ý. Thực tế ấy cho thấy nếu không kiểm soát chặt chẽ từ giống đến quy trình, cái tên in trên nhãn mác hoàn toàn có thể đánh lừa người tiêu dùng.

Năm 2008, ông phát hiện cây Dây thìa canh lá to.
Không chỉ dừng lại ở dược tính, vấn đề tiếp theo là độ "sạch". Người bị đái tháo đường phải chung sống với bệnh cả đời, nghĩa là ngày nào cũng phải dùng thảo dược; nếu không sạch thật, người bệnh dù kiểm soát được đường huyết nhưng lại vô tình rước thêm hóa chất, thuốc trừ sâu hay nấm mốc tích tụ lâu ngày trong cơ thể. Chính vì trăn trở đó, ông cất công mất cả chục năm để thuần hóa loài cây hoang dã này. ông quyết định về quê lập phòng thí nghiệm riêng, đồng thời thành lập một cơ sở trồng trọt tại Thái Nguyên theo tiêu chuẩn organic. Thế nên, cứ đến cuối tuần, người đàn ông ấy lại tạm biệt vợ con để về quê, cặm cụi chăm chút từng luống dược liệu của mình.
Vượt qua "Thung lũng chết" để đưa nghiên cứu vào đời sống
Sau nhiều năm lặn lội, điều trăn trở lớn nhất của PGS.TS Trần Văn Ơn không chỉ là số lượng hàng nghìn loài cây thuốc còn ẩn giấu (Việt Nam có hơn 5.000 cây thuốc, cá nhân ông dọc ngang cả đời cũng chỉ nhớ mặt đặt tên được khoảng 2.000 loài, còn gần 3.000 loài đành ngậm ngùi), mà là khoảng cách giữa trang giấy nghiên cứu và đời sống thực tế - thứ mà giới khoa học gọi là "Thung lũng chết".
Một đề tài hoàn toàn có thể cho ra đời một bài báo khoa học hay tấm bằng sáng chế, nhưng để biến thành sản phẩm được kiểm định, sản xuất thương mại và được thị trường đón nhận lại đòi hỏi một hệ sinh thái đồng bộ về công nghệ, nguồn vốn, tiêu chuẩn pháp lý và năng lực tổ chức thị trường. Nhà khoa học không thể mãi tự nhốt mình trong tháp ngà.
Từ góc nhìn thực tiễn, ông đề xuất chiến lược phát triển dược liệu không nên dàn trải theo kiểu "gai mít" vào hàng nghìn loài. Thay vào đó, cần tập trung nguồn lực vào một số cây chủ lực có lợi thế cạnh tranh rõ rệt, áp dụng công thức "4 hóa": Tiêu chuẩn hóa, Chuyên môn hóa, Đồng bộ hóa và Tập trung hóa. Lấy cây Quế làm ví dụ, với 200.000 ha diện tích (luôn đứng top 3 thế giới) gắn liền với hơn 200.000 hộ gia đình, Việt Nam hoàn toàn có thể đưa Quế trở thành ngành hàng "tỉ đô" nếu biết tái cơ cấu toàn diện từ giống, vùng trồng đến công nghệ chế biến sâu, tách cấu tử và kinh tế tuần hoàn.
Bên cạnh đó, tư duy về dược liệu cần được mở rộng như: nguyên liệu từ cây thuốc không chỉ để bào chế thuốc tân dược (phần khó khăn nhất theo chuẩn phương Tây), mà còn có thể phát triển thành thực phẩm bảo vệ sức khỏe, mỹ phẩm, đồ uống có lợi hoặc gắn với du lịch sức khỏe.
Tư duy thực tiễn ấy được ông hiện thực hóa qua hành trình đưa dược liệu gắn liền với kinh tế nông thôn. Nhận thấy tiềm năng từ mô hình OTOP của Thái Lan, ông đã cặm cụi đặt những nền móng đầu tiên cho chương trình OCOP ở Quảng Ninh vào năm 2013, rồi trực tiếp làm tư vấn xây dựng và triển khai đề án OCOP toàn quốc giai đoạn 2016-2020. Theo ông, người dân có đất, có sản vật nhưng không thể tự mình lo trọn vẹn chuỗi giá trị; họ cần sự hỗ trợ của hợp tác xã, doanh nghiệp và chính quyền, trong đó người dân phải luôn đóng vai trò chủ thể quyết định.

Xây dựng vùng cây thuốc Yên Tử năm 2013.
Không dừng lại ở đó, qua những chuyến đi điền dã về các bản làng, ông nhận thấy hàng vạn thầy lang, bà mế vẫn đang âm thầm lưu giữ những bài thuốc quý báu truyền đời. Nhưng họ bị kẹt giữa các rào cản như: khó ghi chép chuẩn hóa, không đủ điều kiện pháp lý để đăng ký bài thuốc hay sản xuất rộng rãi. Chính khoảng trống ấy thúc đẩy ông cùng các cộng sự tại Đại học Dược Hà Nội ươm tạo dự án khởi nghiệp "Lang Connect" nhằm ghi chép, số hóa, hỗ trợ pháp lý cho các thầy lang chân chính, đồng thời kết nối chuyên gia để nghiên cứu chuẩn hóa bài thuốc.
Gìn giữ tri thức của người làm thuốc trong cộng đồng
Đến nay, trước những định hướng lớn gần đây của Đảng và Nhà nước về việc phát triển "công nghiệp dược liệu" thành ngành "kinh tế chiến lược", vị phó giáo sư cảm thấy vừa mừng vui vì mong mỏi bao năm nay đã dần được định hình rõ nét, vừa tiếc nuối vì quỹ thời gian của đời người không còn nhiều. Để biến mong muốn này thành hiện thực, ông nhấn mạnh chúng ta cần một kế hoạch tổng thể (master plan) cụ thể, trong đó chỉ ra tầm nhìn, sứ mệnh, chiến lược, mục tiêu cùng cơ chế phối hợp liên ngành.
Nhìn lại hành trình hơn ba thập kỷ kiên tâm cùng cỏ cây, qua những trang sách Nôm của ông ngoại đến những vùng trồng dược liệu sạch hay sáng kiến kết nối cộng đồng, ông đúc rút rằng con đường đưa khoa học vào thực tiễn chưa bao giờ là thảm đỏ. Nó đòi hỏi một ý chí bền bỉ tựa như loài vật gắn bó với đồng ruộng:
Nhắn gửi đến thế hệ trẻ, ông khuyên hãy nuôi dưỡng tinh thần "tâm trong - trí sáng - hoài bão lớn". Khi bạn dấn thân tạo ra giá trị thực sự cho xã hội, thành quả tự khắc sẽ tìm đến. Đúng như giai điệu vang lên từ tuổi trẻ: "Đừng hỏi Tổ quốc đã làm gì cho ta, mà hãy hỏi ta đã làm gì cho Tổ quốc hôm nay...".