Nhắc đến dược liệu quý, nhiều người thường nghĩ đến những loài cây hiếm gặp, mọc sâu trong rừng hoặc có giá trị kinh tế cao. Thế nhưng, không ít vị thuốc tiềm năng lại hiện diện ngay trong vườn nhà, trên những triền đồi hay ven đường làng. Những loài cây tưởng chừng bình thường ấy có thể chứa đựng nhiều giá trị y học nếu được nghiên cứu, kiểm chứng bài bản.
Với PGS.TS, lương y Phùng Hòa Bình, nguyên Trưởng bộ môn Dược cổ truyền, Trường Đại học Dược Hà Nội, nguyên Chi hội trưởng Hội Đông y Đại học Dược Hà Nội, Chủ trì Phòng khám Phùng Gia Đường, hành trình tìm kiếm giá trị dược liệu bắt đầu từ niềm say mê cây thuốc và được bồi đắp qua nhiều năm giảng dạy, nghiên cứu, trực tiếp khám chữa bệnh.

PGS.TS, lương y Phùng Hòa Bình, nguyên Trưởng bộ môn Dược cổ truyền, Trường Đại học Dược Hà Nội, nguyên Chi hội trưởng Hội Đông y Đại học Dược Hà Nội, Chủ trì Phòng khám Phùng Gia Đường.
Ông quan niệm, một loài cây được coi là quý không phải vì nó hiếm hay đắt tiền, mà trước hết phải có tác dụng điều trị và bảo đảm độ an toàn. Bởi đôi khi, những giá trị đáng chú ý nhất lại nằm trong chính những loài cây quen thuộc mà chúng ta vẫn gặp mỗi ngày.
Từ niềm say mê cây thuốc đến hành trình nghiên cứu
Cơ duyên đưa PGS.TS Phùng Hòa Bình đến với lĩnh vực dược liệu bắt đầu từ những năm tháng học tập tại Trường Đại học Dược Hà Nội. Theo học chuyên ngành dược liệu, ông sớm nhận ra thế giới thực vật chứa đựng nhiều điều thú vị, đặc biệt là khả năng ứng dụng của cây cỏ trong chăm sóc và điều trị bệnh.
Sau khi tốt nghiệp, ông được giữ lại trường làm giảng viên, giảng dạy môn Dược liệu và Dược cổ truyền. Công việc thường xuyên tiếp xúc với các vị thuốc, thành phần hóa học và tài liệu chuyên ngành giúp ông có điều kiện tìm hiểu sâu hơn về nguồn tài nguyên thực vật.
Không dừng lại ở nghiên cứu và giảng dạy, ông tiếp tục học tập để trở thành lương y đa khoa Đông y, trực tiếp khám chữa bệnh cho người dân. Chính quá trình vận dụng thảo dược trong thực tế, quan sát kết quả điều trị và đối chiếu với kiến thức chuyên môn đã khiến ông ngày càng say mê cây thuốc.
"Tôi luôn quan tâm đến cây thuốc. Khi tìm hiểu giá trị y học của một loài cây, tôi thường khai thác thông tin từ hai nguồn chính: Kinh nghiệm sử dụng của nhân dân và những công trình khoa học đã được công bố trên các tạp chí, tài liệu chuyên ngành", PGS.TS Phùng Hòa Bình chia sẻ.
Theo ông, kinh nghiệm dân gian là nguồn tư liệu đáng trân trọng. Qua nhiều thế hệ, người dân ở các vùng miền đã tích lũy hiểu biết về cách sử dụng cây cỏ để hỗ trợ điều trị bệnh. Những tri thức ấy được truyền lại trong gia đình, cộng đồng và được ghi chép trong nhiều công trình y học cổ truyền.
Tuy nhiên, kinh nghiệm dân gian cần được đặt cạnh bằng chứng khoa học để đánh giá tính chính xác. Một loài cây được sử dụng lâu đời không đồng nghĩa mọi công dụng truyền miệng đều đã được chứng minh.
Những phát hiện đáng nhớ từ cây cỏ quen thuộc
Trong quá trình nghiên cứu, có những phát hiện đến từ sự kết hợp giữa kiến thức chuyên môn và quá trình quan sát, trải nghiệm thực tế.
Một trong những trường hợp khiến PGS.TS Phùng Hòa Bình nhớ đến là cây bạch hoa xà thiệt thảo. Từ thời sinh viên, ông đã được người thầy là Tiến sĩ Nguyễn Hoàng, giảng viên Bộ môn Dược liệu, Trường Đại học Dược Hà Nội, giới thiệu về loài cây này với công dụng hỗ trợ điều trị viêm họng.
Sau này, khi tìm hiểu và sử dụng, ông nhận thấy một hướng tác dụng khác đáng chú ý.
"Tôi sử dụng bạch hoa xà thiệt thảo để trị viêm họng thì vô tình phát hiện cây còn có tác dụng đối với tình trạng viêm dạ dày, tá tràng. Cùng chi với cây dạ cẩm”, ông kể.
Đáng chú ý, cây dạ cẩm vốn được sử dụng trong y học cổ truyền để hỗ trợ điều trị đau dạ dày. Theo những tài liệu ông tìm hiểu, tại Trung Quốc, loài cây này còn xuất hiện trong một số bài thuốc dân gian liên quan đến khối u.
Từ những thông tin đó, ông tiếp tục tìm hiểu và vận dụng kinh nghiệm trong điều trị một số bệnh lý đường tiêu hóa. Ông cho biết từng sử dụng bạch hoa xà thiệt thảo cho người bệnh viêm loét hành tá tràng và ghi nhận kết quả tích cực.
Một ví dụ khác là cây quế. Đây là loài cây quen thuộc, vừa được sử dụng làm gia vị trong chế biến thực phẩm, vừa là vị thuốc có lịch sử lâu đời trong y học cổ truyền.
Trong quá trình đọc các tạp chí khoa học, PGS.TS Phùng Hòa Bình tiếp cận thông tin về một nhóm nhà khoa học Hàn Quốc công bố những tác dụng đáng chú ý của quế. Điều này khiến ông quan tâm và quyết định tìm hiểu sâu hơn.
Ông đã mua một cây quế khoảng 25 năm tuổi từ Hà Giang để phục vụ nghiên cứu. Qua nghiên cứu trên động vật thực nghiệm, ông ghi nhận những kết quả liên quan đến khả năng giảm đường huyết và mỡ máu. Những kết quả này tiếp tục được ông quan tâm vận dụng theo hướng điều trị.
Theo chuyên gia, điều thú vị ở cây quế là một loài thực vật quen thuộc trong đời sống có thể chứa những thành phần hóa học với nhiều hoạt tính sinh học đáng nghiên cứu.
Với ông, cây thuốc quý phải có hiệu quả và an toàn
Trong cách nhìn nhận của PGS.TS Phùng Hòa Bình, sự quý giá của một loài cây không nằm ở độ hiếm hay mức giá trên thị trường.
“Cây nào có hiệu lực trị bệnh mạnh mà an toàn thì đó là cây thuốc quý. Cây hiếm chưa chắc đã là quý”, ông nói.

Cây nào có hiệu lực trị bệnh mạnh mà an toàn thì đó là cây thuốc quý.
Quan niệm này cũng thể hiện cách ông nhìn nhận nguồn tài nguyên thực vật. Một loài cây mọc phổ biến không có nghĩa giá trị dược liệu của nó thấp. Ngược lại, việc được người dân sử dụng từ lâu có thể là gợi ý quan trọng để các nhà khoa học tiếp tục nghiên cứu.
Một trong những ví dụ ông nhắc đến là tang diệp, tức lá cây dâu tằm. Đây là loài cây được trồng phổ biến ở nhiều địa phương miền Bắc, gắn với nghề trồng dâu, nuôi tằm và sản xuất tơ lụa.
Trong y học cổ truyền, lá dâu đã được sử dụng từ lâu. Dưới góc độ nghiên cứu hiện đại, loài cây này còn được quan tâm bởi những thành phần có khả năng tác động đến quá trình chuyển hóa trong cơ thể.
Theo PGS.TS Phùng Hòa Bình, lá dâu tằm đã được nghiên cứu về khả năng hỗ trợ hạ đường huyết và giảm quá trình tổng hợp acid uric. Bên cạnh đó, quế nhục, tức vỏ quế được sử dụng làm thuốc, cũng có những thành phần được khảo sát về khả năng tác động đến đường huyết, mỡ máu và acid uric.
Những ví dụ này cho thấy một loài cây quen thuộc trong đời sống vẫn có thể chứa đựng những thành phần hóa học với hoạt tính sinh học đáng chú ý. Tuy nhiên, để xác định chính xác giá trị của chúng, không thể chỉ dựa vào kinh nghiệm sử dụng hay một vài kết quả nghiên cứu riêng lẻ.
Đây cũng là lý do ông luôn nhấn mạnh vai trò của kiểm chứng khoa học trong nghiên cứu dược liệu.
Theo ông, bước đầu tiên là phải xác định chính xác tên khoa học của cây thuốc. Trong tự nhiên, nhiều loài thực vật có hình dáng tương tự nhau, thậm chí được người dân gọi bằng cùng một tên ở các địa phương khác nhau. Ngược lại, một loài cây cũng có thể mang nhiều tên gọi dân gian.
Việc định danh cần dựa trên đặc điểm hình thái của các bộ phận như lá, hoa, thân, rễ, đồng thời nghiên cứu cấu tạo và những đặc điểm vi học đặc trưng. Đây là cơ sở quan trọng để tránh nhầm lẫn trong quá trình thu hái, nghiên cứu và sử dụng.
Sau định danh là bước phân tích thành phần hóa học, xác định trong cây có những nhóm chất nào, hàm lượng các thành phần chính ra sao. Tuy nhiên, tìm thấy một hoạt chất trong cây không đồng nghĩa cây đó đã có tác dụng chữa bệnh.
Nhà nghiên cứu cần tiếp tục tìm hiểu tác dụng của các thành phần hóa học, đánh giá hoạt tính sinh học và đặc biệt là độc tính. Những kết quả ban đầu phải được kiểm chứng qua các nghiên cứu phù hợp trước khi xem xét khả năng ứng dụng trong điều trị.
“Trước hết cần nghiên cứu trên động vật ở giai đoạn tiền lâm sàng, sau đó mới có thể tiến tới thử nghiệm trên người bệnh ở giai đoạn lâm sàng khi đáp ứng đầy đủ các điều kiện cần thiết. Để một chế phẩm được phép đưa vào sử dụng điều trị, đòi hỏi quá trình nghiên cứu công phu, kéo dài nhiều năm với chi phí rất lớn”, ông nhấn mạnh.
Với PGS.TS Phùng Hòa Bình, đây là ranh giới quan trọng giữa một loài cây có tiềm năng dược liệu và một vị thuốc có giá trị sử dụng đã được chứng minh. Niềm say mê khám phá có thể bắt đầu từ một quan sát tình cờ, một kinh nghiệm dân gian hay một thông tin trong tài liệu khoa học, nhưng kết luận cuối cùng phải dựa trên bằng chứng đáng tin cậy.
Mong muốn thế hệ trẻ tiếp tục khám phá cây thuốc Việt
Nhìn lại hành trình gắn bó với cây thuốc, PGS.TS Phùng Hòa Bình cho rằng Việt Nam có nhiều lợi thế để phát triển lĩnh vực dược liệu. Nguồn tài nguyên thực vật đa dạng, phong phú cùng truyền thống sử dụng thảo dược lâu đời tạo nên một kho tư liệu và đối tượng nghiên cứu rộng lớn.
“Đất nước ta có nguồn tài nguyên thực vật đa dạng, phong phú về chủng loại. Chúng là một kho tàng dược phẩm quý giá nếu chúng ta biết khai thác và sử dụng”, ông nhận định.
Theo ông, những kinh nghiệm được ghi chép trong các công trình y học cổ truyền như “Nam dược thần hiệu” của Tuệ Tĩnh hay “Hải Thượng y tông tâm lĩnh” của Hải Thượng Lãn Ông là nguồn tư liệu có giá trị. Đây không chỉ là những ghi chép về các vị thuốc mà còn phản ánh quá trình tích lũy tri thức sử dụng cây cỏ qua nhiều thế hệ.
Tuy nhiên, nguồn tri thức ấy cần được tiếp tục nghiên cứu bằng phương pháp khoa học hiện đại. Việc phân tích thành phần hóa học, đánh giá hoạt tính sinh học, độc tính và kiểm soát chất lượng sẽ giúp sàng lọc những loài cây có triển vọng, đồng thời loại bỏ những thông tin thiếu cơ sở hoặc tiềm ẩn nguy cơ.
Ông cũng cho rằng, thay vì chỉ tập trung vào những loài cây quý hiếm, cần quan tâm nhiều hơn đến các loài thực vật bản địa phổ biến, có khả năng sinh trưởng tốt và thuận lợi phát triển nguồn nguyên liệu.
Nếu được nghiên cứu và khai thác hợp lý, những loài cây này không chỉ có ý nghĩa về mặt khoa học mà còn có thể tạo thêm giá trị cho sản xuất nông nghiệp địa phương, góp phần chủ động nguồn nguyên liệu dược liệu trong nước.
Đối với thế hệ trẻ, PGS.TS Phùng Hòa Bình mong muốn có thêm nhiều người quan tâm đến nguồn tài nguyên dược liệu trong nước, xem cây thuốc không chỉ là đối tượng khai thác mà còn là nguồn tri thức, tiềm năng khoa học và giá trị kinh tế.
Ông cho rằng, lĩnh vực nghiên cứu và phát triển dược phẩm từ thiên nhiên còn nhiều cơ hội. Hệ sinh thái đa dạng của Việt Nam có thể cung cấp nguồn đề tài lớn cho các nhà khoa học, nhất là khi xu hướng tìm kiếm những chế phẩm có nguồn gốc tự nhiên ngày càng được quan tâm.
Nhưng để đi từ một loài cây mọc trong tự nhiên đến một sản phẩm dược phẩm có giá trị, điều cần thiết không chỉ là sự tò mò hay niềm đam mê, mà còn là kiến thức chuyên môn, phương pháp nghiên cứu nghiêm túc và sự kiên trì.
Với PGS.TS Phùng Hòa Bình, hành trình tìm kiếm thuốc quý không nhất thiết phải bắt đầu từ những cánh rừng xa xôi hay những loài cây hiếm gặp. Đôi khi, giá trị ấy nằm ngay trong những tán lá quen thuộc mà chúng ta vẫn bắt gặp mỗi ngày. Điều quan trọng là biết nhìn nhận, nghiên cứu và kiểm chứng để biến những tiềm năng của thiên nhiên thành tri thức khoa học, những chế phẩm sinh học mang lại lợi ích cho sức khỏe cộng đồng.