Người dành cả sự nghiệp cho cây thuốc Việt

Trong kho tàng tri thức y học cổ truyền Việt Nam, nhiều loài cây đã gắn bó với đời sống người dân qua nhiều thế hệ. Từ những vị thuốc quen thuộc trong vườn nhà đến các loài dược liệu quý sinh trưởng ở vùng núi cao, mỗi loài cây đều mang trong mình những giá trị nhất định. Nhưng từ kinh nghiệm sử dụng trong dân gian đến một sản phẩm có chất lượng ổn định, được chứng minh về độ an toàn và hiệu quả, là cả một quá trình nghiên cứu nghiêm túc.

Đó cũng là vấn đề được PGS.TS Nguyễn Duy Thuần, nguyên Viện trưởng Viện Nghiên cứu Y Dược cổ truyền Tuệ Tĩnh - Học viện Y Dược học cổ truyền Việt Nam, người dành cả sự nghiệp cho cây thuốc Việt, nhiều lần nhấn mạnh khi trao đổi về tiềm năng và những thách thức của ngành dược liệu Việt Nam.

Theo ông, phát triển cây thuốc không thể chỉ dựa vào nguồn tài nguyên sẵn có hay kinh nghiệm truyền đời. Muốn những giá trị ấy được phát huy bền vững, cần có sự kết nối giữa bảo tồn nguồn gen cây thuốc, bảo tồn và khai thác tri thức bản địa, nghiên cứu khoa học, nghiên cứu, phát triển và thương mại hóa sản phẩm. 

Kho báu nằm trong những loài cây quen thuộc

Việt Nam có điều kiện tự nhiên đa dạng, từ vùng núi cao đến đồng bằng nhiệt đới và dải ven biển, tạo nên nguồn tài nguyên thực vật phong phú. Trong đó, nhiều loài cây có giá trị làm thuốc, một số mang đặc điểm quý hiếm, đặc hữu và có tiềm năng phát triển thành nguồn nguyên liệu cho các sản phẩm chăm sóc sức khỏe.

Theo PGS.TS Nguyễn Duy Thuần, giá trị của dược liệu Việt Nam không chỉ nằm ở số lượng loài cây thuốc, mà còn ở sự đa dạng về thành phần hóa học, khả năng tạo ra các hoạt chất có hoạt tính sinh học và kho tri thức sử dụng thuốc được cộng đồng gìn giữ qua nhiều thế hệ.

Từ nghệ, hoa hòe đến những loài sâm quý như sâm Ngọc Linh, mỗi loại dược liệu có thể mở ra những hướng nghiên cứu khác nhau. Một số hợp chất từ nghệ được nghiên cứu về hoạt tính sinh học; rutin từ hoa hòe và berberin từ một số loài thực vật đã trở thành những ví dụ quen thuộc khi nhắc đến khả năng khai thác hoạt chất từ thiên nhiên. Với sâm Ngọc Linh, các saponin đặc trưng cũng là đối tượng được quan tâm trong nghiên cứu hóa học và dược lý.

Những ví dụ ấy cho thấy cây thuốc không chỉ có giá trị ở dạng nguyên liệu thô. Nếu được nghiên cứu bài bản, kiểm soát chất lượng và phát triển công nghệ phù hợp, dược liệu có thể trở thành cơ sở để tạo ra những sản phẩm có giá trị khoa học, y tế và kinh tế cao hơn.

Một nguồn tri thức quan trọng khác nằm trong kinh nghiệm chữa bệnh của cộng đồng. Qua nhiều thế hệ, đồng bào Dao, Tày, Nùng, Thái, H’Mông ở miền núi phía Bắc hay đồng bào Ba Na, Xơ Đăng ở Tây Nguyên đã tích lũy những hiểu biết riêng về cây thuốc, cách sử dụng và phương pháp chế biến.

Đó là nguồn thông tin quý để các nhà khoa học tìm kiếm đối tượng nghiên cứu, đặt giả thuyết về tác dụng sinh học và lựa chọn hướng phát triển sản phẩm. Tuy nhiên, kinh nghiệm dân gian chỉ có thể trở thành nền tảng khoa học khi được xác minh, đánh giá và đặt trong những điều kiện sử dụng cụ thể.

Theo ông, đây chính là điểm cần nhìn nhận thấu đáo: Trân trọng tri thức của cha ông không đồng nghĩa với việc mặc nhiên coi mọi bài thuốc được lưu truyền đều an toàn và hiệu quả. Bảo tồn giá trị truyền thống phải đi cùng trách nhiệm chứng minh giá trị ấy bằng những phương pháp nghiên cứu khoa học phù hợp.

Không thể phát triển dược liệu bằng niềm tin đơn thuần

Trong lĩnh vực dược liệu, một sai sót tưởng như nhỏ ở khâu nhận diện cũng có thể dẫn đến hậu quả lớn. Những loài cây có tên gọi gần giống nhau ở các địa phương chưa chắc cùng một loài; cây có hình thái tương tự cũng có thể khác nhau về thành phần hóa học và độc tính.

Bởi vậy, theo PGS.TS Nguyễn Duy Thuần, định danh chính xác là bước đầu tiên để sử dụng dược liệu an toàn. Việc xác định cây thuốc cần dựa trên đặc điểm thực vật học, tên khoa học và mẫu tiêu bản được lưu giữ. Với những loài khó phân biệt, đặc biệt khi dược liệu đã qua sơ chế làm biến đổi hình thái, các phương pháp sinh học phân tử như phân tích DNA có thể hỗ trợ xác định chính xác nguồn nguyên liệu.

Nhưng xác định đúng loài mới chỉ là điểm khởi đầu. Chất lượng dược liệu còn chịu ảnh hưởng của giống cây, điều kiện canh tác, thổ nhưỡng, thời điểm thu hái, bộ phận được sử dụng và cách sơ chế, bảo quản. Một loại cây có thể tích lũy thành phần hóa học khác nhau theo giai đoạn sinh trưởng; nguyên liệu không được kiểm soát tốt cũng có thể chứa tạp chất, tồn dư hóa chất hoặc bị nhiễm nấm mốc.

Do đó, dược liệu cần được kiểm soát chất lượng xuyên suốt, từ giống, vùng trồng hoặc nơi thu hái đến chế biến và bảo quản. Việc nuôi trồng, thu hái phải tuân thủ các nguyên tắc thực hành tốt (phù hợp GACP Viêt Nam) ; nguyên liệu cần đáp ứng tiêu chuẩn chất lượng hiện hành trước khi đưa vào sản xuất thuốc.

Đối với những cây thuốc, bài thuốc được định hướng phát triển thành sản phẩm điều trị, yêu cầu còn cao hơn. Nhà nghiên cứu phải tìm hiểu thành phần hóa học, đánh giá tác dụng dược lý, xác định giới hạn an toàn và thực hiện các nghiên cứu cần thiết theo quy định. Tùy loại sản phẩm và căn cứ pháp lý, việc phát triển thuốc có thể cần đến nghiên cứu tiền lâm sàng, thử nghiệm lâm sàng, xây dựng tiêu chuẩn chất lượng và giám sát an toàn sau khi đưa ra thị trường.

Đó là quá trình đòi hỏi thời gian, kinh phí và sự phối hợp của nhiều chuyên ngành. Nhưng nếu bỏ qua những bước này, một bài thuốc dù được truyền lại lâu đời cũng khó có thể bảo đảm tính ổn định về chất lượng và an toàn khi sử dụng rộng rãi.

Nỗi trăn trở về những giá trị chưa được đánh thức

Nhìn vào tiềm năng của dược liệu Việt Nam, điều khiến PGS.TS Nguyễn Duy Thuần trăn trở là khoảng cách giữa nguồn tài nguyên phong phú với những giá trị thực tế đã được khai thác.

Nhiều bài thuốc dân gian vẫn chủ yếu được sử dụng theo kinh nghiệm, dưới dạng thuốc sắc hoặc các dạng bào chế truyền thống. Không ít nguồn nguyên liệu được bán ở dạng thô, trong khi nghiên cứu về thành phần hóa học, công nghệ chiết xuất, tinh chế hoạt chất và phát triển dạng bào chế hiện đại chưa được triển khai tương xứng với tiềm năng.

Nếu chỉ thu hái, sơ chế rồi bán nguyên liệu, giá trị tạo ra thường chưa cao. Trong khi đó, để hình thành một sản phẩm dược liệu có chất lượng ổn định, cần đầu tư từ khâu xác định nguồn nguyên liệu, xây dựng vùng trồng, nghiên cứu thành phần, lựa chọn công nghệ chiết xuất đến tiêu chuẩn hóa sản phẩm và đánh giá tác dụng.

Một khó khăn khác là việc tổ chức sản xuất còn phân tán ở nhiều nơi. Người trồng thiếu đầu ra ổn định, doanh nghiệp khó kiểm soát nguồn nguyên liệu đồng nhất, còn kết quả nghiên cứu tại các cơ sở khoa học chưa phải lúc nào cũng được chuyển giao thành sản phẩm thương mại.

Theo ông, phát triển dược liệu không thể chỉ dừng ở việc khuyến khích người dân trồng thêm cây thuốc. Nếu thiếu quy hoạch, tiêu chuẩn chất lượng, công nghệ chế biến và liên kết thị trường, việc mở rộng diện tích chưa chắc tạo ra giá trị bền vững.

Cần hình thành chuỗi liên kết từ nghiên cứu, bảo tồn nguồn gen, sản xuất giống, xây dựng vùng trồng đến chế biến, sản xuất và tiêu thụ. Trong chuỗi đó, nhà khoa học cung cấp cơ sở kỹ thuật; doanh nghiệp tham gia đầu tư, tổ chức sản xuất và phát triển thị trường; người dân trực tiếp trồng, thu hái và gìn giữ nguồn nguyên liệu.

Ông cũng lưu ý việc khai thác dược liệu cần hiệu quả hơn, nhưng không thể hiểu đơn giản là tận dụng mọi bộ phận của cây. Với những loài vốn được thu hái để lấy rễ hoặc củ, phần thân, lá hay các bộ phận khác chỉ nên được nghiên cứu sử dụng khi có đủ dữ liệu về thành phần, tác dụng và độ an toàn. Khai thác hợp lý phải dựa trên hiểu biết khoa học, không phải suy đoán.

Khi thuốc Nam bị phủ bóng bởi lời truyền miệng

Sự quan tâm ngày càng lớn của người dân đối với các sản phẩm có nguồn gốc tự nhiên mở ra cơ hội cho dược liệu và y học cổ truyền. Người tiêu dùng cũng dần chú ý hơn đến nguồn gốc nguyên liệu, nhãn mác, chất lượng sản phẩm và cơ sở cung cấp.

Tuy nhiên, cùng với xu hướng ấy là nguy cơ sử dụng thuốc Nam theo lời truyền miệng, quảng cáo thiếu căn cứ hoặc những lời hứa hẹn chữa khỏi nhiều bệnh. PGS.TS Nguyễn Duy Thuần cho rằng, nhận thức “thuốc từ tự nhiên thì không độc” là một trong những điều cần thay đổi.

Dược liệu vẫn có thể gây tác dụng không mong muốn, tương tác với thuốc khác hoặc gây ngộ độc nếu dùng sai loài, sai liều, không đúng cách. Nguyên liệu kém chất lượng, không được kiểm soát trong quá trình trồng trọt và bảo quản cũng tiềm ẩn nguy cơ ảnh hưởng đến sức khỏe.

Đáng lo ngại là những quảng cáo khẳng định có thể chữa khỏi ung thư, tiểu đường hoặc các bệnh mạn tính bằng bài thuốc bí truyền mà không cần điều trị y tế. Niềm tin đặt sai chỗ có thể khiến người bệnh trì hoãn thăm khám, tự ý bỏ thuốc hoặc bỏ lỡ thời điểm điều trị thích hợp.

Một số sản phẩm còn có nguy cơ bị pha trộn trái phép các hoạt chất tân dược. Việc người dùng cảm thấy triệu chứng thuyên giảm trong thời gian đầu không đồng nghĩa sản phẩm an toàn; ngược lại, nếu sử dụng kéo dài hoặc không được theo dõi, những nguy cơ về tác dụng phụ và tương tác thuốc có thể trở nên nghiêm trọng.

Vì vậy, theo ông, người hành nghề sử dụng thuốc Nam cần kết hợp kinh nghiệm với kiến thức chuyên môn, nắm rõ nguồn gốc dược liệu và hướng dẫn người bệnh sử dụng đúng cách. Người bệnh cũng cần thông báo với bác sĩ về tất cả các loại thảo dược, thuốc cổ truyền và thực phẩm bổ sung đang sử dụng, đặc biệt khi điều trị các bệnh mạn tính.

Giá trị của thuốc Nam không được bảo vệ bằng những lời quảng bá quá mức, mà bằng chất lượng, bằng chứng khoa học và sự trung thực với người bệnh.

“Nam dược trị Nam nhân” trong tư duy khoa học hiện đại

Thông điệp PGS.TS Nguyễn Duy Thuần muốn gửi đến thế hệ thầy thuốc trẻ không phải là quay về với cây thuốc bằng niềm tin tuyệt đối, mà là tiếp nối di sản y học dân tộc bằng tư duy khoa học thực chứng.

Tinh thần “Nam dược trị Nam nhân” của Thiền sư Tuệ Tĩnh vẫn mang ý nghĩa sâu sắc, nhưng để cây thuốc Việt có thể phát triển trong bối cảnh hiện nay, người làm nghề cần biết kế thừa có chọn lọc, kiểm chứng những kinh nghiệm cũ và vận dụng các thành tựu khoa học hiện đại.

Theo ông, thế hệ trẻ cần mạnh dạn tiếp cận những phương pháp mới, từ nghiên cứu sinh học phân tử, phân tích hóa học, dược lý thực nghiệm đến đánh giá lâm sàng. Mục tiêu không chỉ là tìm ra một hoạt chất có giá trị, mà còn phải xác định được chất lượng, độ an toàn, hiệu quả và điều kiện sử dụng phù hợp của sản phẩm.

Đi cùng năng lực chuyên môn là đạo đức nghề nghiệp. Trong lĩnh vực dược liệu, sự thiếu trung thực có thể làm tổn hại trực tiếp đến sức khỏe người bệnh và làm suy giảm niềm tin vào y học cổ truyền. Vì vậy, người làm khoa học phải kiên quyết với việc thổi phồng công dụng, ngụy tạo nguồn gốc hoặc tiếp tay cho những sản phẩm pha trộn trái phép.

Con đường phát triển cây thuốc Việt không thể chỉ dựa vào một cá nhân hay một phòng thí nghiệm. Nó cần sự hợp lực của các nhà thực vật học, chuyên gia nông nghiệp, nhà hóa học, nhà bào chế, nhà dược lý, bác sĩ lâm sàng, doanh nghiệp và cộng đồng địa phương.

Với PGS.TS Nguyễn Duy Thuần, gìn giữ cây thuốc Việt không chỉ là lưu giữ những gì cha ông để lại, mà còn là trách nhiệm mở đường cho những giá trị mới. Từ những loài cây mọc trên núi rừng, những bài thuốc được truyền qua nhiều thế hệ đến các sản phẩm được nghiên cứu và kiểm chứng bằng khoa học, hành trình ấy đòi hỏi sự kiên trì, trung thực và tầm nhìn dài hạn.

Bởi một cây thuốc chỉ thực sự phát huy hết giá trị khi được hiểu đúng, sử dụng đúng và bảo tồn đúng cách. Và di sản y học dân tộc chỉ có thể tiếp tục sống trong đời sống hôm nay khi được trao truyền không chỉ bằng ký ức, mà bằng tri thức, trách nhiệm và những bằng chứng khoa học vững chắc.