Trong khi dịch sốt xuất huyết (SXH) ở miền Bắc và miền Nam có chiều hướng giảm thì tại các tỉnh miền Trung - Tây Nguyên, dịch bệnh này lại có điều kiện làm mưa làm gió. Để tìm hiểu kỹ hơn về diễn biến phức tạp của dịch SXH năm nay, phóng viên báo Sức khỏe& Đời sống đã có cuộc trao đổi với PGS.TS. Vũ Sinh Nam, Phó Cục trưởng Cục Y tế dự phòng (Bộ Y tế).
PV: Thưa ông, đến thời điểm này, dịch SXH vẫn đang có những diễn biến khó lường mặc dù ngành y tế đã nỗ lực hết sức trong công tác phòng chống. Xin ông cho biết về tình hình dịch cũng như lý giải vì sao năm nay dịch SXH lại tăng đột biến ở khu vực miền Trung?
PGS.TS. Vũ Sinh Nam: Nói về tình hình dịch, trong 9 tháng đầu năm nay, cả nước đã có 77.869 ca mắc SXH tại 48 tỉnh, thành phố, trong đó có 59 trường hợp tử vong. So với cùng kỳ năm 2009, số mắc giảm 6,3%, số tử vong tăng 9 trường hợp. Tuy nhiên, trong khi miền Bắc số bệnh nhân giảm 74% so với cùng kỳ 2009; miền Nam cũng giảm 26% thì ở miền Trung lại tăng mạnh với 21.638 ca mắc, tăng 168%.
Điều kiện để dịch SXH bùng phát là muỗi và virut. Năm 2009, dịch bùng phát mạnh tại Hà Nội và các tỉnh miền Bắc nhưng năm nay lại giảm 74%. Nguyên nhân do nhiều người bị bệnh đã miễn nhiễm với virut và người dân, cấp chính quyền có ý thức phòng dịch tốt nên số người mắc SXH giảm. Trong khi đó, ở miền Trung-Tây Nguyên, nhiều năm không có dịch lớn, tỉ lệ người có miễn dịch thấp dẫn đến số người nhạy cảm với SXH rất cao, khi có muỗi nhiễm virut truyền bệnh là dịch bùng phát. Tính đến hết tháng 9 đã có gần 22.000 ca bệnh, tăng 168% so với cùng kỳ.
PV: Trước diễn biến phức tạp của dịch SXH, nhiều người lo ngại có sự biến chủng hoặc xuất hiện chủng virut mới. Ý kiến của ông về vấn đề này thế nào?
PGS.TS. Vũ Sinh Nam: Hiện tại nước ta đang lưu hành cả 4 týp virut gây SXH là D1, D2, D3 và D4. Từ năm 1995 trở về trước, týp D1, D2 chiếm ưu thế, sau đó là D3, D4. Năm nay xuất hiện nhiều ca bệnh týp D1, D2 với hơn 50% các ca mắc được xác định là týp D1 và chưa phát hiện có sự biến chủng của virut. Số ca sốc, sốt nặng do SXH và tái sốt nhiều hơn so với các năm, tỷ lệ trẻ em giảm xuống còn 47%, so với tỷ lệ chung là 70 - 75%. Như vậy, so sánh với các vụ dịch lớn trước đây, tỷ lệ mắc SXH ở người lớn đã tăng lên, cho thấy sự phát triển trở lại của virut và thực tế một người đã mắc SXH vẫn có thể mắc lại và có thể mắc SXH đến 4 lần do 4 týp virut khác nhau. Tuy nhiên, đối với bệnh nhân mắc SXH ở lần thứ 2, bệnh cảnh thường nặng và dễ gây tử vong hơn lần 1. Bởi lần mắc đầu, bệnh nhân thường mắc týp D1 là týp cổ điển, biểu hiện lâm sàng nhẹ như mệt mỏi, đau cơ, nhức đầu mệt mỏi, xuất huyết ít, nhanh khỏi. Sau lần mắc này, trong người bệnh nhân sẽ có kháng thể với D1, nhưng bệnh nhân vẫn có thể mắc SXH do týp khác. Lúc này, trong cơ thể tồn tại song song 2 loại kháng thể, có thể xảy ra sự xung đột giữa 2 kháng thể, nên gây phản ứng tăng xuất huyết thành mạch, tăng cô đặc máu, bệnh nhân choáng, xuất huyết, trụy tim mạch...
Bên cạnh đó, qua sàng lọc các bệnh nhân SXH, chỉ có 30% bệnh nhân dương tính với SXH. Nguyên nhân cũng có thể do thời điểm lấy mẫu huyết thanh. Đến nay vẫn chưa có bằng chứng cụ thể về sự biến đổi của virut. Tuy nhiên, Viện Vệ sinh dịch tễ TW cũng đã xác định được 15 bệnh nhân có mẫu xét nghiệm âm tính SXH song lại dương tính với virut Chikungunya. Đây là loại bệnh cũng do muỗi Aedes albopictus truyền, gây bệnh cảnh tương tự SXH nhưng nhẹ hơn. Tuy nhiên, việc phân lập virut Chikungunya trên các mẫu huyết thanh chưa được coi là bằng chứng đầy đủ để có thể kết luận virut này đang gây ra dịch ở Việt Nam, bởi thực tế là chưa bắt được muỗi Aedes albopictus mang virut Chikungunya. Việc điều tra xác minh sự tồn tại của virut này vẫn đang được các Viện Pasteur, Vệ sinh dịch tễ khu vực tiến hành. Tuy nhiên, bệnh này đã từng bùng phát ở châu Âu, châu Phi, Đông Nam Á, Nam Á và các đảo Ấn Độ Dương, làm chết nhiều người và hiện tại cũng đang lưu hành tại Ấn Độ, Malaysia, Thái Lan, Indonesia...
Về mặt lý thuyết thì virut Chikungunya không quá nguy hiểm so với virut gây ra bệnh SXH, nhưng lại có nhiều triệu chứng như sẩn đỏ, ho, đau đầu, viêm kết mạc, đau cơ, khớp... khá nặng. Bệnh có triệu chứng lâm sàng như SXH. Tuy nhiên, điều đáng lo là virut Chikungunya đã vắng mặt khá lâu tại Việt Nam nên nên số người miễn nhiễm với loại virut này rất thấp, cộng với các biểu hiện không nguy hiểm bằng SXH nên nhiều người có thể chủ quan dẫn tới tốc độ lây nhiễm nhanh.
 Phát quang bụi rậm và phun thuốc diệt muỗi tại thị xã Buôn Hồ - Đắk Lắk. Ảnh: NC |
PV:
Với tình hình trên, hiện ngành y tế đã có những giải pháp nào để phòng chống dịch bệnh bùng phát và có khuyến cáo gì đối với người dân?PGS.TS. Vũ Sinh Nam: Trước hết phải khẳng định là công tác phòng chống dịch bệnh SXH luôn được Bộ Y tế quan tâm và chủ động phối hợp chặt chẽ với các ngành chức năng và chính quyền địa phương. Đặc biệt mô hình sử dụng mạng lưới cộng tác viên xuống từng hộ gia đình giúp người dân phát hiện và xử lý môi trường sinh sống của muỗi và bọ gậy luôn được các nước đánh giá cao. Tuy nhiên, sự tham gia của người dân vào công tác này vẫn chưa đều, đặc biệt là việc tích trữ nước vào các lu, vại... khiến cho muỗi có môi trường để sinh sôi và không thể kiểm soát được. Nếu người dân cứ "nuôi" muỗi như thế thì công tác phòng chống dịch SXH còn gặp nhiều khó khăn.
Hiện Việt Nam có khoảng 170 loài muỗi, trong đó 16 loài thuộc giống Aedes nhưng chỉ có 2 loài truyền bệnh SXH là Aedes aegypti và Aedes albopictus. Loài này phát triển quanh năm, nhiều nhất vào mùa mưa nên tình trạng mưa lụt ở miền Trung cũng là cơ hội để bệnh SXH và sốt virut Chikungunya tiếp tục bùng phát và diễn biến phức tạp. Tại một số nơi điều tra, tuy số lượng muỗi ít nhưng cần lưu ý rằng muỗi gây bệnh SXH thường hoạt động vào ban ngày, khoảng 5-6 giờ chiều và vào lúc sáng sớm. Vì vậy, người dân cần chú ý phòng bệnh, ngủ màn kể cả ban ngày. Mọi người nên thường xuyên vệ sinh môi trường xung quanh nhà, không để các vật dụng chứa nước lâu ngày để muỗi không có cơ hội sinh sôi và đẻ trứng.
PV: Xin cảm ơn ông!
Mai Phương (thực hiện)