Không ai đoán NSND Ðàm Liên đã ở tuổi 70 bởi vẫn thấy bà hoạt bát và thấu đáo lắm. Sự sắc sảo toát lên từ ánh mắt, dáng đi, giọng nói. Bị hấp dẫn từ phong cách này mà tôi đã có cuộc trò chuyện với bà.
Nói đến nghệ thuật tuồng, không ai không nhắc đến nghệ sĩ Đàm Liên. Cuộc đời nghệ sĩ trên sân khấu của bà gắn liền với nhiều biệt danh và trở thành niềm kiêu hãnh của một thời nhan sắc và tài năng: Nữ hoàng của nghệ thuật tuồng, Bà chúa của sân khấu tuồng, Sầu nữ tình yêu…Điều này thật thú vị và không phải ai cũng được nhân gian phong danh xưng này.
Tôi cũng rất vui vì niềm đam mê và khổ luyện của mình đã được đền đáp. Mỗi một biệt danh gắn với vai diễn để đời của tôi. Sau vai diễn Hồ Nguyệt Cô trong trích đoạn Hồ Nguyệt Cô hóa cáo, tôi được mệnh danh là Sầu nữ tình yêu. Rồi sau một loạt vai Trưng Trắc trong vở tuồngTrưng nữ vương, Phương Cơ trong vở tuồng cổ Ngọn lửa Hồng Sơn, Loan Dung trong vở tuồng dân gianLý Phụng Đình, bà Huyện trong vở tuồng đồ Nghêu Sò Ốc Hến, Ông già cõng vợ đi hội, người ta gọi tôi là Bà chúa của sân khấu tuồng, Nữ hoàng của nghệ thuật tuồng, Vua tuồng.
 Nghệ sĩ nhân dân Đàm Liên. |
Ấy thế mà tôi từng được biết ngành tuồng suýt nữa đã trượt mất một cô diễn viên trẻ xinh đẹp Đàm Liên khi bà trốn đi thi tuyển vào ca múa và điện ảnh?
Khi theo học trường học sinh miền Nam, tôi đã tham gia đội múa của nhà trường và được trở thành diễn viên múa hoặc nghệ sĩ điện ảnh là ước mơ của tôi. Lúc Đoàn nghệ thuật ca múa Quân đội về trường tuyển, tôi hào hứng đi thi và trúng tuyển. Nhưng má tôi cương quyết phản đối. Bà muốn tôi theo nghề tuồng của gia đình. Ông ngoại tôi với biệt danh Bầu Leo là chủ một gánh hát bội, mẹ là nghệ nhân Trần Thị Bảy, đào chính của gánh hát này. Ban đầu, tôi chán ngán với tuồng. Rồi má tôi từng ngày tâm tình, phân tích. Bây giờ thì tôi vô cùng cảm ơn bà.
NSND Sáu Lai được coi là người “sinh ra để cười 36 điệu”. Ông đã truyền lại 36 điệu cười nổi tiếng trong tuồng, nhưng cho đến giờ, bà được coi là người tiếp thu kỷ lục.
Cười trong tuồng không phải là cái cười cơ học mà tập cười rất khó vì nó đau cổ họng. Tôi phải mua máy ghi âm, bật lên học theo và đã hỏng không biết bao nhiêu máy mới ra được tiếng cười đau đớn, man dại của Hồ Nguyệt Cô, tiếng cười khi tức tối cay cú, khi tự mãn, sảng khoái của ông già mang cô vợ trẻ đi chơi… Cũng từ vai diễn này, tôi đã làm một công trình nghiên cứu tiếng cười trong nghệ thuật tuồng. Rồi từ công trình ấy, tôi đã sáng tạo thêm 16 điệu cười của riêng mình. Chỉ riêng về tiếng cười, tôi đã ghi âm 36 điệu cười vai nam, 18 điệu cười vai nữ diễn tả đủ sắc thái, tâm trạng nhân vật trong nghệ thuật tuồng.
Tôi biết bà có nhiều vai diễn để đời. Nhan sắc thế, tài năng thế, đam mê thế thì cũng là điều dễ hiểu thôi. Nhưng với bà, vai diễn nào có kỷ niệm sâu sắc nhất?
Cho đến giờ, dù đã cách mấy chục năm, khi đó tôi chỉ khoảng 14 - 15 tuổi, nhưng tôi vẫn nhớ lần diễn vai Trưng Trắc cho Bác Hồ xem. Hôm đó xem xong, Bác nói: “Cháu còn nhỏ mà diễn vai Trưng Trắc giỏi lắm”. Còn chú Vũ Kỳ, sau này khi dẫn chúng tôi đi tham quan khu nhà Bác, chú gọi đùa một cách thân mật: “Cô Trưng Trắc của Bác Hồ”.
Nhưng với khán giả, có lẽ cái tên Đàm Liên gắn liền với tiết mục Ông già cõng vợ đi xem hộibởi số buổi biểu diễn đã lên tới hơn 2.000 ở khắp trong Nam ngoài Bắc, không chỉ trong nước mà còn cả nước ngoài, một vai diễn độc quyền trong hơn hai thập kỷ và đã được Đài Truyền hình Việt Nam giới thiệu trong chương trình Chuyện lạ có thật.
Đó là vai diễn đã ngấm vào máu thịt của tôi để giờ đây, bất kỳ ở đâu, bất kỳ lúc nào tôi cũng có thể diễn được. Thế nhưng, cũng chưa có vai diễn nào tôi phải vất vả, vật lộn với chính mình đến thế. Trên sàn diễn, lúc ở nhà, khi ra đường, trong giấc ngủ - lúc nào tôi cũng nghĩ đến nó vì đây là vai diễn mới hoàn toàn, chưa có trên sân khấu tuồng. Từ hình ảnh ông già Bửu Tiên cầm một tấm hình cô gái, cố NSND Văn Đôi viết chỉ độ 10 dòng nói về cảnh chồng già vợ trẻ. Đến bây giờ thì nó là tiết mục tròn trĩnh trên sân khấu.
Có thể coi bà vừa là tác giả, đạo diễn và diễn viên của Ông già cõng vợ đi hội?
 |
Đạo diễn Ngọc Phương từng nói: Vai này sẽ đưa Đàm Liên đến đỉnh điểm. Điều đó đã thành sự thật khi bà biết khai thác tối đa sự phóng khoáng, dân dã, dễ đi vào lòng người của tuồng Bắc để hóa thân vào vai diễn. Đặc biệt, bà đã phá cách mạnh mẽ trong việc thể hiện tâm lý theo từng cung bậc của tiếng cười cho ông già và cô gái. Bà có nhận giải thưởng nào từ vai diễn này không?
Tôi chưa lần nào đi thi bằng tiết mục này. Nhưng cho dù vai diễn đạt huy chương vàng hay kim cương chăng nữa mà khán giả không nhớ thì cũng không ý nghĩa gì.
Sự khổ luyện làm nên thành công. Nghe nói ngoài giọng hát trời cho, bà còn phải tập luyện rất nhiều để có “đôi tay biết nói, đôi mắt biết cười”?
Đúng, nó đòi hỏi phải nghị lực và kiên trì. Để cho các ngón tay mềm mại, sáng nào tôi cũng phải ngâm nước ấm, rồi tập uốn lượn các ngón tay. Như vai bà Huyện trong phim Nghêu Sò Ốc Hến, tôi đã dùng 10 ngón tay múa để nói lên nỗi ghen tức tột độ của bà Huyện. Lúc thì tôi ngoáy một ngón để chọc tức ông Huyện, lúc tôi khảy ngón út để khinh thường việc xử của ông trên công đường, lúc tôi lại dùng ngón trỏ xoáy vào gáy ông. Những động tác múa của ngón tay cùng với tiếng gầm rít của cơn ghen làm cho khán giả rất thú vị. Muốn cho đôi bàn chân đi cho nhẹ, ngày nào tôi cũng đi giày batta tập đi trên một đường thẳng. Rồi tập ánh mắt phóng xa, thu vào để diễn tả các cung bậc tình cảm…
Đi diễn nhiều thế, bà có nhiều kỷ niệm với khán giả không?
Trời ơi, nhiều lắm. Người ta xem diễn trên sân khấu, trên tivi rồi yêu quí mình. Có lần tôi từ nhà hát về, đi ngang qua chợ, có một bác đạp xích lô thấy tôi liền nói to: A, NSND Đàm Liên đây rồi. Chị ơi, thế dân xích lô như tôi thì điệu cười thế nào hả chị? Tôi chỉ biết cười vì câu hỏi quá bất ngờ, đến giờ tôi vẫn mắc nợ bác ta “điệu cười xích lô”. Mới đây, đi khám ở Bệnh viện Việt Xô, có một bệnh nhân bảo: Tôi đã xem chị diễn Ông già cõng vợ đi hội lâu lắm rồi, giờ mới gặp mà không thấy chị già chút nào. Tôi sẽ viết đơn kiện chị. Tôi giật mình: Dạ, vì sao ạ? Ông ta bảo: Tại sao tài sắc như thế mà không chịu lấy chồng.
Xin lỗi, cho tôi cũng được hỏi tiếp bà câu đó?
Tôi là người đa tình, đa cảm, sau này cũng có nhiều người quí mến nhưng tôi vẫn ở vậy. Ngồi một mình, nói một mình, hát một mình, múa một mình, cười một mình, khóc một mình và yêu cũng chỉ có một mình.
Có lẽ tôi đã chạm vào nỗi cô đơn của bà. Hơn 15 năm nay, khi chồng bà – nhạc sĩ Vĩnh An bỏ bà ra đi – bà âm thầm, lặng lẽ sống đơn côi trong ngôi nhà ở con hẻm nhỏ phố Chùa Hà. Bà bảo bà là người đa sầu, đa cảm, đa tình, cũng luôn khao khát một tình yêu, nhưng hình bóng của người chồng quá lớn khiến bà trở thành “ni cô Đàm Liên” trong con mắt những kẻ đa tình. 15 năm qua, trái tim bà cũng có lúc rung động, nhưng bà cưỡng lại và cứ để thế. Bà cứ lặng lẽ đi, lặng lẽ về, dùng lý trí nén chặt tình cảm.
Nhìn lại quãng đời đã qua, bà còn điều gì tiếc nuối không?
Nghề thì tôi đã học quá nhiều, đến giờ vẫn tiếp tục học để truyền lại cho diễn viên trẻ. Chỉ tiếc tình cảm của mình không được toại nguyện, nhiều lúc ước mình là cánh chim để bay về phương trời yêu thương…