Bệnh có thể tiến triển theo thời gian, đặc biệt khi người bệnh tiếp tục hút thuốc, tiếp xúc với khói bụi hoặc xuất hiện các đợt cấp. Tuy nhiên, COPD không có nghĩa là người bệnh phải tránh vận động hay chỉ nằm nghỉ để giữ sức.
Điều trị thuốc đúng, tập luyện phù hợp, dinh dưỡng đầy đủ và sinh hoạt an toàn có thể giúp giảm triệu chứng, cải thiện khả năng gắng sức và chất lượng cuộc sống. Hướng dẫn GOLD 2026 nhấn mạnh vai trò của phục hồi chức năng hô hấp và duy trì hoạt động thể lực trong quản lý bệnh.
1. Tập luyện vừa sức, không nên nằm nghỉ quá nhiều
Khó thở khiến nhiều người cao tuổi ngại vận động. Nhưng ít vận động kéo dài làm cơ chân tay yếu đi, khiến cơ thể phải dùng nhiều sức hơn cho những việc đơn giản như đi lại, tắm rửa hoặc mặc quần áo. Người bệnh vì thế càng dễ khó thở, hình thành vòng luẩn quẩn giữa khó thở và suy giảm thể lực.
Nếu bệnh đang ổn định, người bệnh có thể bắt đầu bằng đi bộ chậm trong nhà hoặc nơi bằng phẳng, tập đứng lên ngồi xuống có điểm tựa, vận động tay chân nhẹ nhàng. Nên chia thành nhiều khoảng ngắn, xen kẽ thời gian nghỉ và tăng dần theo khả năng, thay vì cố đi thật xa hoặc tập đến kiệt sức.
Phục hồi chức năng hô hấp là lựa chọn đặc biệt hữu ích đối với người có khó thở hoặc hạn chế vận động. Chương trình thường kết hợp tập sức bền, tăng sức mạnh cơ, hướng dẫn thở, giáo dục tự chăm sóc và hỗ trợ tâm lý. Bằng chứng cho thấy chương trình này có thể cải thiện khả năng vận động, giảm khó thở và nâng cao chất lượng cuộc sống.
2. Học cách thở và phân phối sức khi sinh hoạt
Khi khó thở, người bệnh có thể thử thở chúm môi: hít vào nhẹ nhàng bằng mũi, sau đó chúm môi như đang thổi sáo và thở ra từ từ, lâu hơn thì hít vào. Không cần cố hít thật sâu hoặc nín thở. Kỹ thuật này có thể giúp một số người kiểm soát cảm giác khó thở tốt hơn.
Khi làm việc nhà, nên chia công việc thành từng bước, ngồi khi có thể, tránh cúi gập người lâu và nghỉ trước khi quá mệt. Khi đi bộ hoặc leo bậc thấp, cố gắng thở ra trong lúc thực hiện động tác gắng sức. Nếu khó thở tăng bất thường, đau ngực, choáng váng hoặc cảm thấy sắp ngất, cần dừng tập và tìm trợ giúp y tế.
Nếu khó thở tăng hơn thường ngày, ho nhiều hơn, đờm tăng hoặc đổi màu, người bệnh cần liên hệ cơ sở y tế để được đánh giá sớm. Ảnh BV ĐH Y Dược TP.HCM
3. Dùng thuốc đúng, bảo vệ phổi mỗi ngày
Thuốc giãn phế quản dạng hít là nền tảng điều trị cho nhiều người mắc COPD; một số trường hợp cần phối hợp thêm thuốc khác tùy triệu chứng, nguy cơ đợt cấp và đặc điểm bệnh. Thuốc giúp kiểm soát triệu chứng và giảm đợt cấp ở người phù hợp, nhưng không thể đảo ngược hoàn toàn tổn thương phổi đã có.
Người bệnh cần dùng thuốc đúng chỉ định, kiểm tra kỹ thuật sử dụng bình hít và tái khám định kỳ. Không tự ý ngừng thuốc khi thấy dễ thở hơn, tăng liều hoặc tự dùng kháng sinh, corticoid khi chưa có kế hoạch được bác sĩ hướng dẫn.
Ngừng hút thuốc là biện pháp quan trọng để hạn chế tổn thương tiếp diễn. Đồng thời, tránh khói thuốc thụ động, khói bếp, bụi và ô nhiễm không khí; giữ nhà cửa thông thoáng, đeo phương tiện bảo vệ phù hợp khi phải tiếp xúc với bụi. Tiêm vaccine theo khuyến cáo, bao gồm vaccine cúm, COVID-19 và phế cầu khi phù hợp, giúp giảm nguy cơ một số bệnh nhiễm trùng hô hấp.
4. Ăn đủ chất, ngủ tốt và giữ tinh thần ổn định
Người COPD có thể suy dinh dưỡng do khó thở khi ăn, nhanh no hoặc tiêu hao nhiều năng lượng cho hô hấp. Nên ăn đa dạng, đủ protein từ cá, trứng, thịt nạc, sữa hoặc đậu; chia nhỏ bữa nếu nhanh no và uống nước phù hợp với tình trạng tim, thận. Người thừa cân cũng cần điều chỉnh khẩu phần hợp lý, tránh giảm cân quá mức làm mất cơ.
Khó thở kéo dài có thể gây lo âu, mất ngủ và sợ vận động. Gia đình nên động viên người bệnh tham gia các hoạt động phù hợp, hỗ trợ tập luyện và trao đổi với nhân viên y tế nếu lo âu, buồn bã hoặc mất ngủ kéo dài. Cần dùng oxy tại nhà khi được bác sĩ chỉ định; không tự mua hoặc tự điều chỉnh lưu lượng oxy.
5. Nhận biết sớm đợt cấp
Nếu khó thở tăng hơn thường ngày, ho nhiều hơn, đờm tăng hoặc đổi màu, người bệnh cần liên hệ cơ sở y tế để được đánh giá sớm. Khó thở dữ dội, tím môi, lú lẫn, đau ngực hoặc không nói được thành câu là dấu hiệu cần cấp cứu.
Thông điệp dành cho cộng đồng: Người cao tuổi mắc COPD vẫn có thể duy trì vận động và tận hưởng cuộc sống nếu được điều trị và chăm sóc đúng cách. Hãy tập từ mức vừa sức, học cách kiểm soát hơi thở, dùng thuốc đúng chỉ định, ăn đủ chất và tránh khói bụi. Mục tiêu không phải gắng sức như người khỏe mạnh, mà là duy trì khả năng tự chăm sóc, giảm đợt cấp và sống an toàn, chủ động hơn mỗi ngày.
