1. Vì sao người cao tuổi dễ chán ăn?
Chán ăn ở người cao tuổi (người từ 65 tuổi trở lên) là tình trạng giảm cảm giác thèm ăn và mất hứng thú với thức ăn, có thể dẫn đến những hậu quả nghiêm trọng như suy dinh dưỡng, sụt cân, mất khối lượng cơ và suy giảm hệ miễn dịch.
Theo y học cổ truyền, Tỳ Vị đóng vai trò vận hóa thủy cốc (tiêu hóa thức ăn). Khi chức năng này suy yếu, thức ăn không được tiêu hóa hết, dẫn đến chứng "tích thực" (đình trệ), gây ra tình trạng đầy tức, chướng bụng và chán ăn. Lâu ngày có thể dễ đến Khí huyết suy giảm, suy nhược cơ thể, người gầy yếu, tay chân lạnh, đoản hơi, mệt mỏi vô lực. Các yếu tố cảm xúc, tinh thần căng thẳng, lo âu có thể làm chức năng sơ tiết của tạng Can bị ảnh hưởng, phạm sang tạng Tỳ gây chán ăn, mệt mỏi, hay thở dài, ngực sườn đầy tức.
Một số nguyên nhân có thể dẫn đến tình trạng này là:
1.1. Do quá trình lão hóa
Nội tiết và tiêu hóa: Sự lão hóa gây suy giảm số lượng và độ nhạy cảm của các hormone gây đói, đồng thời tăng các hormone gây cảm giác no và chán ăn. Dạ dày kém co giãn kèm nhu động ruột giảm khiến quá trình tiêu hóa thức ăn diễn ra chậm chạp hơn.
Giác quan và răng miệng: Lượng gai vị giác và tuyến nước bọt suy giảm làm thức ăn trở nên kém hấp dẫn. Ngoài ra, các vấn đề răng miệng (viêm lợi, bệnh quanh răng, rụng răng, răng yếu) gây khó khăn trực tiếp cho khả năng nhai nuốt.
1.2. Do các bệnh lý nền
Trầm cảm là một trong những nguyên nhân phổ biến nhất gây chán ăn và sụt cân ở người cao tuổi. Ngoài ra, các bệnh lý tiêu hóa, hô hấp, tuyến giáp, thiếu máu hoặc rối loạn giấc ngủ đều khiến cơ thể mệt mỏi, suy nhược và mất cảm giác thèm ăn.
1.3. Các yếu tố tâm lý, xã hội và thói quen sinh hoạt
Cảm giác cô đơn, ít tương tác xã hội và việc phải dùng bữa một mình cũng khiến người già mất đi hứng thú với thức ăn. Đặc biệt, những bệnh nhân mắc chứng sa sút trí tuệ có thể thờ ơ với thực phẩm hoặc thậm chí quên ăn.
Thiếu hụt dinh dưỡng như vitamin A, B, C, các vi chất như kẽm, sắt,…và lối sống ít vận động, lạm dụng rượu bia hoặc sống trong môi trường ô nhiễm, ồn ào có thể khiến cơ thể trao đổi chất kém hiệu quả, dẫn đến giảm năng lượng, suy nhược cơ thể, giảm ngon miệng.
2. Những vị thuốc thường dùng cải thiện chán ăn
Bạch truật có tác dụng kiện tỳ, ích khí, táo thấp, phù hợp với người cao tuổi chán ăn. Ảnh: AI.
Trong y học cổ truyền (YHCT), tùy thể bệnh, thầy thuốc có thể sử dụng các phép kiện tỳ, hòa vị, lý khí, tiêu thực.
2.1. Bạch truật: Có tác dụng kiện Tỳ, ích khí, táo thấp, đặc biệt hiệu quả với người cao tuổi, ăn uống kém, đầy bụng, mệt mỏi, tiêu chảy. Bạch truật kết hợp cùng bạch linh, nhân sâm là những vị chủ dược trong bài thuốc cổ phương Sâm linh bạch truật tán có tác dụng ích khí, kiện tỳ, thẩm thấp, được sử dụng cho chứng Tỳ khí hư với biểu hiện ăn uống kém, đầy bụng, tiêu chảy.
2.2. Trần bì: Có tác dụng lý khí, điều hòa trung tiêu, hóa đàm. Trần bì có tính ấm, giúp khí huyết lưu thông, giảm đầy bụng, khó tiêu, ăn kém; có thể pha trà trần bì, hoài sơn hoặc kết hợp táo đỏ, gừng tươi giúp kích thích tiêu hóa, kiện tỳ, an thần.
2.3. Đẳng sâm: Giúp bổ khí, kiện tỳ, có vị ngọt, tính bình, quy vào kinh Tỳ và Phế, thường có mặt trong các bài thuốc dành cho người khí hư, cơ thể mệt mỏi, ăn uống kém, giúp phục hồi hệ tiêu hóa đang suy yếu; có thể chế biến món gà ác hầm đẳng sâm hoặc canh sườn non đẳng sâm, hoài sơn giúp kiện tỳ, mạnh gân cốt, phục hồi thể lực cho người chán ăn, suy nhược cơ thể.
2.4. Hoài sơn, ý dĩ: Theo Đông y hoài sơn (củ mài) có vị ngọt, tính bình, quy vào kinh tỳ vị, có tác dụng bổ tỳ, dưỡng vị, ích phế, bổ thận. Hoài sơn có thể kết hợp ý dĩ (kiện tỳ, thẩm thấp), hạt sen nấu cháo có tác dụng kiện tỳ, chỉ tả hoặc nấu canh hoài sơn hầm sườn non có tác dụng bổ trung, ích khí làm ấm tỳ vị, dễ tiêu, bồi bổ khí huyết, kích thích tiêu hóa, tăng nhu động ruột.
2.5. Sơn tra, mạch nha: Hai vị sơn tra, mạch nha có tác dụng tiêu thực, hòa trung, thường được sử dụng khi ăn uống khó tiêu, đầy bụng, giúp thúc đẩy và kích thích tiêu hóa. Sơn tra chứa nhiều axit hữu cơ như axit citric, axit tartaric, vitamin C giúp thúc đẩy dạ dày bài tiết dịch vị, phân giải lipid hiệu quả. Mạch nha giúp kiện tỳ, thúc đẩy tiêu hóa tinh bột, giảm đầy bụng, chướng hơi, đồng thời sơ can giải uất, hỗ trợ chứng chán ăn do căng thẳng, stress.
3. Một số lưu ý khi dùng thảo dược cho người cao tuổi
- Nguyên tắc "Hư thì bổ, thực thì tả": Do tỳ vị người cao tuổi đã tổn thương lâu ngày (khí huyết suy giảm), việc bồi bổ phải tiến hành từ từ (ưu tiên đẳng sâm, hoài sơn); không nên lạm dụng các thuốc tiêu thực có tính tống đẩy mạnh (như sơn tra, mạch nha) uống thay nước lọc dài ngày vì sẽ làm hao tổn thêm chính khí.
- Thận trọng với bệnh nền: Không nên dùng trà sơn tra, mạch nha với liều lượng cao, khi bụng đói vì tác dụng tiêu thực mạnh và tính axit cao, thận trọng với người đang bị viêm loét dạ dày, trào ngược thực quản. Tuyệt đối không dùng cho phụ nữ có thai.
- Cần sự tư vấn của chuyên gia: Chán ăn có thể là một biểu hiện riêng hoặc là một triệu chứng của bệnh lý khác. Do đó, gia đình nên đưa người bệnh đến các bệnh viện/phòng khám chuyên khoa phù hợp khi có biểu hiện chán ăn để tìm nguyên nhân trước khi sử dụng các phương pháp hỗ trợ cải thiện.
4. Làm gì để cải thiện chán ăn ở người cao tuổi?
Bên cạnh điều trị nguyên nhân, dùng một số vị thuốc, có thể áp dụng một số biện pháp đơn giản hỗ trợ và cải thiện tình trạng chán ăn ở người cao tuổi:
- Chia nhỏ bữa ăn, ăn đúng giờ, lượng vừa phải: Thay vì cố ăn nhiều trong một lần, nên chia thành 4-6 bữa nhỏ tùy khả năng của người bệnh; nếu ăn 3 bữa nên ăn bữa sáng đầy đủ, bữa trưa vừa phải và bữa tối nhẹ.
- Ưu tiên món mềm, dễ nhai, dễ tiêu, chế biến thành dạng cháo hoặc soup, phù hợp với tình trạng răng miệng và khả năng nuốt của người cao tuổi, nên ăn chậm nhai kỹ giúp hỗ trợ dạ dày tiêu hóa.
- Thay đổi món ăn thường xuyên, chú ý màu sắc, mùi thơm và cách trình bày để tăng cảm giác ngon miệng.
- Bảo đảm đủ chất, ăn theo chế độ phù hợp thể trạng và bệnh lý: Bữa ăn nên đầy đủ chất dinh dưỡng, đủ tinh bột, protein, lipid và các vitamin, khoáng chất đa dạng; nếu người bệnh có bệnh lý đặc biệt như tăng huyết áp, đái tháo đường, rối loạn chuyển hóa thì chế độ ăn cần được điều chỉnh tùy theo từng bệnh và theo hướng dẫn của nhân viên y tế.
- Vận động phù hợp: Hoạt động thể chất nhẹ nhàng, theo khả năng và tình trạng sức khỏe, có thể đi bộ, đạp xe, tập thể dục dưỡng sinh, yoga… 30 - 45 phút/ngày giúp duy trì sức cơ và hỗ trợ cảm giác ngon miệng. Sau ăn có thể xoa bụng nhẹ nhàng theo chiều kim đồng hồ giúp tăng hoạt động của nhu động ruột, giúp khí huyết lưu thông.
- Chăm sóc răng miệng và kiểm tra thuốc đang sử dụng, nhất là khi tình trạng chán ăn xuất hiện sau khi bắt đầu một thuốc mới.
Xem thêm bài đang được quan tâm:
