Xơ gan là bệnh lý mạn tính có thể dẫn đến nhiều biến chứng nguy hiểm như cổ trướng, xuất huyết tiêu hóa, bệnh não gan, suy thận và ung thư gan.
Bên cạnh điều trị theo chỉ định của bác sĩ, chế độ dinh dưỡng hợp lý đóng vai trò quan trọng, giúp hạn chế suy dinh dưỡng, duy trì khối cơ và hỗ trợ người bệnh nâng cao chất lượng cuộc sống.
Tùy tình trạng bệnh còn bù hay đã mất bù, người bệnh cần có chế độ ăn phù hợp. Tuy nhiên, nguyên tắc chung là ăn đủ năng lượng, đủ chất, không kiêng khem quá mức và điều chỉnh chế độ ăn theo hướng dẫn của bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng.
1. Dinh dưỡng cho người bệnh xơ gan còn bù
Xơ gan còn bù là giai đoạn chức năng gan vẫn được duy trì tương đối, người bệnh chưa xuất hiện các biến chứng mất bù rõ rệt. Ở giai đoạn này, ăn uống đầy đủ, cân đối giúp hạn chế nguy cơ suy dinh dưỡng và mất khối cơ - tình trạng khá phổ biến ở người mắc bệnh gan mạn tính.
Người bệnh nên duy trì chế độ ăn đa dạng, bảo đảm đủ chất đạm, chất bột đường, chất béo, vitamin và khoáng chất. Không nên tự ý loại bỏ thịt, cá, trứng, sữa hoặc các nhóm thực phẩm khác khi chưa có chỉ định.
Chất đạm: Nên bổ sung đạm từ nhiều nguồn như thịt nạc, cá, trứng, sữa, đậu phụ và các loại đậu. Ưu tiên thực phẩm dễ tiêu, chế biến hợp vệ sinh, hạn chế các món nhiều mỡ. Lượng đạm cần thiết phụ thuộc vào cân nặng, tình trạng dinh dưỡng và mức độ bệnh. Người bệnh không nên tự ý giảm đạm vì lo ngại gan phải làm việc nhiều hơn.
Chất béo: Nên hạn chế mỡ động vật, nội tạng và các món chiên, rán nhiều dầu mỡ. Có thể sử dụng lượng vừa phải dầu thực vật, đồng thời lựa chọn các cách chế biến như luộc, hấp, kho hoặc nấu canh.
Chất bột đường: Cung cấp năng lượng từ cơm, cháo, khoai, ngũ cốc và các loại thực phẩm phù hợp. Người bệnh nên hạn chế bánh kẹo, đồ uống nhiều đường và thực phẩm chế biến sẵn, đặc biệt khi đồng thời mắc đái tháo đường hoặc thừa cân.
Rau xanh và trái cây: Bổ sung rau, củ, quả đa dạng để cung cấp chất xơ, vitamin và khoáng chất. Có thể lựa chọn rau lá xanh, cà rốt, bí đỏ, cà chua, cam, quýt, đu đủ, xoài… tùy khả năng dung nạp. Nên ưu tiên trái cây tươi thay vì nước ép có thêm đường.
Nước uống: Uống đủ nước theo nhu cầu và tình trạng sức khỏe. Không có một mức uống cố định phù hợp với tất cả người bệnh xơ gan. Lượng nước cần được điều chỉnh nếu xuất hiện cổ trướng, phù, hạ natri máu hoặc bệnh lý thận đi kèm.
Ngoài ra, người bệnh nên chia thành nhiều bữa nhỏ trong ngày, tránh để bụng đói quá lâu. Một bữa phụ vào buổi tối trước khi đi ngủ có thể giúp rút ngắn thời gian nhịn ăn qua đêm, hạn chế tình trạng cơ thể phải sử dụng protein từ khối cơ để tạo năng lượng.
Xơ gan là bệnh lý mạn tính có thể dẫn đến nhiều biến chứng nguy hiểm. Ảnh. MH
2. Chế độ ăn cho người bệnh xơ gan mất bù
Xơ gan mất bù là giai đoạn bệnh đã xuất hiện các biến chứng như cổ trướng, phù, xuất huyết tiêu hóa hoặc bệnh não gan. Người bệnh thường ăn uống kém, nhanh no, dễ suy dinh dưỡng và mất khối cơ. Vì vậy, chế độ ăn cần được điều chỉnh thận trọng, phù hợp với từng biến chứng.
Không tự ý kiêng đạm khi có bệnh não gan
Trước đây, người bệnh có bệnh não gan thường được khuyên hạn chế protein vì lo ngại làm tăng amoniac máu. Tuy nhiên, các khuyến cáo hiện nay không ủng hộ việc hạn chế đạm kéo dài. Thiếu protein có thể khiến người bệnh mất cơ, suy dinh dưỡng và làm giảm khả năng chuyển hóa amoniac của cơ thể.
Người bệnh vẫn cần được cung cấp đủ chất đạm từ nhiều nguồn, trong đó có đạm thực vật, sữa và các thực phẩm giàu protein phù hợp. Lượng đạm thường được khuyến nghị ở người trưởng thành mắc xơ gan là khoảng 1,2 - 1,5 g/kg cân nặng lý tưởng mỗi ngày. Tuy nhiên, cần được bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng đánh giá và điều chỉnh theo tình trạng cụ thể.
Hạn chế muối khi có cổ trướng, phù
Với người bệnh bị cổ trướng hoặc phù, cần kiểm soát lượng muối trong khẩu phần để hạn chế tình trạng giữ nước. Người bệnh nên giảm muối khi nấu ăn, hạn chế nước mắm, dưa muối, cà muối, thực phẩm đóng hộp, thịt chế biến sẵn và các món ăn quá mặn.
Mức natri thường được khuyến nghị ở người có cổ trướng là dưới 2.000 mg mỗi ngày, tương đương khoảng 5 g muối. Tuy nhiên, cần bảo đảm thức ăn vẫn đủ ngon miệng để người bệnh không ăn quá ít.
Không nên tự ý hạn chế nước uống. Việc giảm lượng nước chỉ được cân nhắc trong một số trường hợp, chẳng hạn người bệnh bị hạ natri máu đáng kể, và phải thực hiện theo chỉ định của bác sĩ.
Tăng cường chất xơ, phòng táo bón
Táo bón có thể làm tăng nguy cơ khởi phát hoặc khiến bệnh não gan nặng hơn ở một số người bệnh. Vì vậy, cần bổ sung rau xanh, trái cây và thực phẩm giàu chất xơ phù hợp, đồng thời duy trì vận động nhẹ nếu sức khỏe cho phép.
Không nên tự đặt mục tiêu đi ngoài 2 - 3 lần mỗi ngày hoặc tự dùng thuốc nhuận tràng, thuốc xổ khi chưa được hướng dẫn. Người đã được chẩn đoán bệnh não gan cần tuân thủ phác đồ điều trị và hướng dẫn sử dụng thuốc của bác sĩ.
3. Những lưu ý quan trọng trong sinh hoạt và điều trị
Người bệnh xơ gan cần tuyệt đối tránh rượu, bia và các đồ uống có cồn. Không tự ý sử dụng thuốc, thực phẩm chức năng, thuốc nam hoặc các loại trà thảo dược với mục đích "mát gan", "giải độc gan" khi chưa hỏi ý kiến bác sĩ, bởi một số sản phẩm có thể gây tổn thương gan hoặc tương tác với thuốc đang điều trị.
Bên cạnh đó, người bệnh cần tái khám định kỳ, dùng thuốc đúng chỉ định và theo dõi các dấu hiệu bất thường. Khi xuất hiện bụng to nhanh, phù tăng, sốt, đau bụng, nôn ra máu, đi ngoài phân đen, vàng da tăng, lú lẫn hoặc buồn ngủ bất thường, cần đến cơ sở y tế ngay.
Dinh dưỡng hợp lý không thể thay thế điều trị xơ gan nhưng là một phần quan trọng trong chăm sóc bệnh. Người bệnh nên phối hợp chặt chẽ với bác sĩ để xây dựng chế độ ăn phù hợp với giai đoạn bệnh, tránh tự ý kiêng khem hoặc áp dụng các phương pháp truyền miệng khiến tình trạng sức khỏe xấu đi.
