Công việc diễn ra trước một vùng đuốc sáng rực. Sớm tinh sương, bà con đổ đến xem tình hình ngôi nhà thì thật kỳ lạ. Mới chiều qua, nơi đây còn gồ ghề, với mái nhà tranh bé tẹo teo, nay được thay thế bằng ngôi nhà mới 5 gian, 2 chái dài hơn 18 mét.
Tự hào về tài đức của cha ông
Ông Nguyễn Viết Vi đã về hưu từ lâu và giờ sống đạm bạc bên vợ và các con trong ngôi nhà cổ của cha ông để lại, với tấm lòng trân trọng, gìn giữ, coi đây như một kỷ vật vô giá mà ông phải có trách nhiệm bảo vệ. Ông nói rằng được gìn giữ một kỷ vật của cha ông là một vinh dự và niềm tự hào lớn. Ông Vi nói: "Tất cả những tài liệu viết về quan thanh liêm Nguyễn Viết Thứ đều có ở Thư viện Hán Nôm (đường Đặng Tiến Đông-Hà Nội), rất tiếc tôi là người không biết chữ Nho nên chịu. Một người có sưu tầm cho chút ít, nhưng không đáng là bao. Cụ Nguyễn Viết Thứ chúng tôi làm quan nhưng nhà quá nghèo, chỉ có mái nhà tranh xiêu vẹo, cũng trên chính mảnh đất này. Ngôi nhà này là quà biếu của Đô đốc Thái bảo Nguyễn Công Triều, người làng Đông Lao, xã Đông Lao, Hoài Đức. Kỳ thực thì quan hệ giữa hai người bạn rất tốt, nên cụ Nguyễn Công Triều thì muốn trả ơn sâu, cụ chúng tôi thể hiện cái đức của người thanh liêm, không nhận quà. Ngôi nhà này là hệ quả của cái ân cái đức độ của hai người".
 |
Tình bạn của hai người bạn xưa và ngôi nhà xây dựng trong một đêm
Ông Nguyễn Viết Vi kể lại câu chuyện mà bao năm ông đã thuộc nằm lòng từng chi tiết:
Năm 1675, dưới triều vua Lê Hy Tông, làng Đông Lao, phủ Hoài Đức đang cần xây dựng các đình chùa. Đô đốc Thái bảo Nguyễn Công Triều đã mượn con voi của triều đình về kéo nguyên vật liệu phục vụ xây dựng. Chẳng may con voi bị cảm lăn ra chết. Theo luật của triều đình thì người làm chết voi phải đúc con voi bằng bạc nặng bằng con voi thật đã chết, hoặc bị chém đầu. Nhưng ông vét hết gia tài cũng chỉ đúc được 4 cái chân voi bạc và chỉ còn chờ ngày bị hành hình. Người xét xử vụ này lại là vị quan thanh liêm Nguyễn Viết Thứ (1644-1692), đã suy nghĩ biết bao ngày. Cuối cùng ông cũng nghĩ ra cách. Khi ngồi uống trà với vua và đàm luận thế sự, ông kể chuyện một anh tá điền nghèo đi cày thuê cho địa chủ, giữa trưa nắng, vừa cày xong thửa ruộng thì trâu lăn ra chết. Địa chủ bắt tá điền lên quan đòi đền... Nhà vua tức giận: Con trâu chết vì ngã nắng, đấy là tại trời chứ anh ta có đánh chết đâu. Anh tá điền không có tội gì hết. Nhân cơ hội đó, quan Tham tụng liền bẩm tấu vụ chết voi của Đô đốc Nguyễn Công Triều. Nhà vua chợt nghĩ ra, khen viên quan tài trí và đã xóa tội cho Nguyễn Công Triều.
 Vợ chồng ông Vi trong ngôi nhà cổ. |
Đô đốc Thái bảo cho đó là việc không khó. Bao năm đánh Nam dẹp Bắc còn được, huống chi dựng một ngôi nhà. Ông bắt tay bạn và cả quyết là sẽ làm được. Vào khoảng tháng 2 năm 1676, Đô đốc Nguyễn Công Triều đã cho khoảng 300 người cùng voi, ngựa kéo nguyên vật liệu nhằm hướng làng Sơn Đồng, đến ngôi nhà mà cha mẹ Thượng thư Nguyễn Viết Thứ sống, cả khu đất rộng gần 600 mét vuông. Đô đốc bước vào nhà, thi lễ với song thân bạn và mời hai cụ sang hàng xóm nghỉ tạm, còn mình cho quân khởi dựng. Người dân Hoài Đức khi đó ngạc nhiên, đổ đến xem rất đông. Tại sao ngày rộng tháng dài lại đi làm nhà vào lúc đêm khuya.
Người của Đô đốc bắt tay vào, mỗi người một việc, nhóm làm đồ gỗ, nhóm đào móng, nhóm san nền... Công việc diễn ra trước một vùng đuốc sáng rực. Sớm tinh sương, bà con đổ đến xem tình hình ngôi nhà thì thật kỳ lạ. Mới chiều qua, nơi đây còn gồ ghề, với mái nhà tranh bé tẻo teo, nay được thay thế bằng ngôi nhà mới 5 gian, 2 chái dài hơn 18 mét. Nguyễn Viết Thứ mừng đến rơi lệ, bà con đến xem thì không hết ngỡ ngàng, sờ nắn từng chiếc cột, xem như chuyện thần tiên. Hai người bạn vong niên ôm chặt lấy nhau, chứa chan lệ. Đô đốc nói "Ta đã thực hiện được lời hứa của mình, người còn gì không phục?". "Ta cảm ơn tấm thịnh tình của người, ta rất nể, rất nể".
Giữ nhà cũng phải có đức, có tâm
Làng Sơn Đồng không chỉ nổi tiếng bởi đây là làng nghề có truyền thống tạc tượng và những đồ thờ cúng, mà còn nổi tiếng bởi câu chuyện truyền kỳ về ngôi nhà cổ chỉ làm trong một đêm. Vì thế mà rất nhiều người đã đến đây tham quan, có cả phóng viên viết bài, người quay phim chụp ảnh. Ông Vi nói, chúng tôi cũng chẳng muốn đưa chuyện này lên báo làm gì, nhưng người ta cứ đến hỏi, mình từ chối không đặng. Cho nên ông và các con cháu sau này chỉ làm đơn để được công nhận đền thờ quan Tham tụng Thượng thư Nguyễn Viết Thứ là di tích lịch sử văn hóa, chứ không nhắc đến ngôi nhà. Với ông, việc được gìn giữ ngôi nhà đã là một vinh dự, và trách nhiệm là gìn giữ cho tốt.
Đời trước các cụ chỉ sửa lặt vặt vài thứ. Cho đến nay, ngôi nhà cổ này vẫn gần như nguyên vẹn. Đến đời ông Nguyễn Viết Vi, chỉ sửa chữa có hai lần. Một lần vào năm 1975, đảo ngói, cân chỉnh lại cột kèo, thay vách gỗ bị mối mọt. Lần thứ hai là tháng 11 năm 1995, đại tu phần mái và sàn do xập xệ và dột.
Bài và ảnh: Diên Khánh