Nghiên cứu sản xuất loại lan quý hiếm trong sách đỏ là dược liệu trong y học

Loài lan quý hiếm dưới tán rừng Quảng Trị

Sở Khoa học và Công nghệ tỉnh Quảng Trị vừa tổ chức hội thảo đánh giá kết quả thực hiện "Nghiên cứu hoàn thiện quy trình sản xuất lan kim tuyến bằng phương pháp nuôi cấy mô nhằm bảo tồn nguồn gen tại tỉnh Quảng Bình (cũ)". Đây là loài lan quý hiếm được ghi nhận sinh trưởng dưới tán rừng nguyên sinh của tỉnh Quảng Trị.

Nhiệm vụ khoa học này do Trung tâm Đổi mới sáng tạo và Chuyển đổi số thuộc sở này chủ trì, được thực hiện từ tháng 7/2024 dự kiến hoàn thành vào tháng 1/2027. Mục tiêu hướng đến hoàn thiện quy trình nhân giống, sản xuất cây lan kim tuyến bằng phương pháp nuôi cấy mô; xây dựng quy trình ra ngôi, trồng và chăm sóc cây trong điều kiện nhà màng. Từ đó, góp phần bảo tồn nguồn gen cây dược liệu quý, tạo cơ sở phát triển sản xuất tại địa phương.

Loài lan kim tuyến (tên khoa học là Anoectochilus roxburghii) thuộc chi Anoectochilus, họ Orchidaceae. Loài lan này thường sống dưới tán rừng nguyên sinh, triền núi đá vôi, khe suối ở độ cao khoảng 500 - 1.600 m. Vì không chịu được nắng gắt nên chúng sẽ chọn khu vực có đất giàu mùn, ẩm ướt, bóng râm để sinh trưởng. Tại Quảng Trị, loài này phân bố nhiều tại Vườn Quốc gia Phong Nha - Kẻ Bàng.

Về đặc điểm hình thái, loài lan này có thân nhỏ, cao khoảng 10 - 20 cm, lá hình trái xoan với vân lá nổi bật. Mặt trên của lá thường có màu nâu đỏ với gân ánh kim, mặt dưới đỏ nhạt, tạo vẻ óng ánh như kim tuyến. Hoa của chúng thường mọc thành cụm có 5 - 10 hoa nhỏ màu trắng hoặc hồng. Mỗi chùm hoa dài từ 10 - 15 cm với cánh hoa có lông tơ mịn và cánh môi đặc trưng với nhiều ria mỗi bên.

Không chỉ có những bông hoa mĩ miều mà loài này còn được biết đến là dược liệu truyền thống được sử dụng trong một số bài thuốc cổ truyền của Việt Nam. Loài dược liệu này có tác dụng hỗ trợ bồi bổ khí huyết, tăng cường thể trạng, tăng hấp thu dinh dưỡng, hỗ trợ trẻ suy dinh dưỡng, giải nhiệt...

Hiện loài lan kim tuyến được đưa vào Sách đỏ Việt Nam, thuộc nhóm IA (nguy cấp) - nghiêm cấm khai thác thương mại. Nguyên nhân là vì loài lan này sinh trưởng chậm, yêu cầu khắt khe về độ ẩm và ánh sáng nên rất dễ bị suy kiệt nếu khai thác ồ ạt.

Được biết, lan kim tuyến bị cấm khai thác, buôn bán thương mại từ tự nhiên do tính quý hiếm và nguy cấp. Nhưng chúng vẫn được trồng thương phẩm với điều kiện được cấp phép và kiểm soát quy trình, chứng minh việc bảo tồn và phát triển dược liệu không xâm hại đến nguồn rừng tự nhiên.

Bảo tồn, lưu giữ nguồn gen cây dược liệu quý

Nhóm nghiên cứu đã tiến hành khảo sát, đánh giá đặc điểm sinh thái và khu vực phân bố của lan kim tuyến tại Vườn Quốc gia Phong Nha - Kẻ Bàng. Cùng với đó, nghiên cứu các công đoạn nhân giống bằng phương pháp nuôi cấy mô, từ khâu vào mẫu, tạo cụm chồi, nhân nhanh chồi, tăng trưởng chồi đến tạo cây hoàn chỉnh. Xây dựng và hoàn thiện quy trình sản xuất cây giống lan kim tuyến bằng phương pháp nuôi cấy mô.

Trong quá trình thực hiện, nhóm nghiên cứu sản xuất được 1.392 bình chồi, 3.874 bình tăng trưởng chồi và 3.487 bình ra rễ. Nhóm nghiên cứu cũng hoàn thiện quy trình huấn luyện, ra ngôi và chăm sóc cây giống trong điều kiện nhà màng. Cùng với đó, tiến hành trồng thử nghiệm cây lan kim tuyến trên 3 công thức giá thể khác nhau để theo dõi khả năng sinh trưởng, phát triển. Kết quả nghiên cứu xác định được các điều kiện môi trường nuôi cấy phù hợp.

Được biết, nhóm nghiên cứu sẽ tiếp tục theo dõi mô hình trồng trong nhà màng đến hết thời gian thực hiện nhiệm vụ nhằm bổ sung số liệu về tỷ lệ sống, sinh trưởng, tình hình sâu bệnh, các chỉ tiêu phát triển, năng suất và chất lượng cây và hoàn thiện báo cáo.

Kết quả nghiên cứu bước đầu góp phần làm chủ quy trình nhân giống lan kim tuyến bằng công nghệ nuôi cấy mô và quy trình ra ngôi cây giống trong điều kiện nhà màng. Đây là cơ sở quan trọng để tiếp tục bảo tồn, lưu giữ nguồn gen cây dược liệu quý, hạn chế khai thác từ tự nhiên. Đồng thời, mở ra triển vọng ứng dụng công nghệ sinh học trong phát triển sản xuất cây dược liệu có giá trị kinh tế tại địa phương.

Loài lan cực quý hiếm có nguy cơ tuyệt chủng

SKĐS - Cả 3 giống lan quý hiếm này đều nằm trong Sách đỏ Việt Nam và Sách đỏ thế giới, có nguy cơ tuyệt chủng trên toàn cầu.