Nghiên cứu mới chỉ ra mặt trái của quan niệm 'ăn càng nhiều đạm, càng sống khỏe'

Từ những kệ hàng siêu thị tràn ngập ngũ cốc, cà phê, bánh quy cho đến các loại nước uống tăng cường protein, đạm đang trở thành một cơn sốt chăm sóc sức khỏe toàn cầu với quy mô thị trường ước tính lên tới gần 88 tỷ USD. 

Trên các nền tảng mạng xã hội, nhiều huấn luyện viên và người sáng tạo nội dung không ngừng lan truyền thông điệp rằng nạp càng nhiều đạm càng tốt cho quá trình giảm cân và kéo dài tuổi thọ. Thậm chí, hướng dẫn dinh dưỡng chính thức tại một số quốc gia cũng vừa điều chỉnh tăng gần gấp đôi lượng đạm khuyến nghị hằng ngày. 

Tuy nhiên, đằng sau lớp vỏ bọc hoàn hảo do các chiến dịch tiếp thị tạo ra, một nghiên cứu khoa học lại đang khiến các chuyên gia lão khoa đặc biệt lo ngại. Một công trình tổng hợp đồ sộ vừa được công bố trên tạp chí khoa học Cell Press Blue đã đưa ra lời cảnh báo đối với trào lưu này. 

Cái giá của sự dư thừa 

Sau khi phân tích dữ liệu từ hơn 350 nghiên cứu sinh học, nhóm chuyên gia do Giáo sư Dudley Lamming tại Đại học Wisconsin-Madison (Mỹ) dẫn đầu đã chỉ ra rằng, việc nạp chất đạm vượt quá nhu cầu sinh lý của cơ thể không hề mang lại lợi ích kỳ diệu như nhiều người vẫn tưởng. 

Trái lại, ở những người có lối sống ít vận động, thói quen tiêu thụ quá nhiều chất đạm có thể đẩy nhanh tốc độ lão hóa tế bào, làm rối loạn chuyển hóa và thu hẹp tuổi thọ.

Giải thích về hiện tượng này, Giáo sư Lamming cho biết, mối liên hệ giữa đạm và sức khỏe phụ thuộc rất lớn vào mức độ hoạt động thể chất. Chất đạm và các axit amin đóng vai trò thiết yếu trong việc phục hồi, xây dựng cơ bắp cho những vận động viên hoặc người tập luyện thể thao thường xuyên. 

Thế nhưng, phần lớn người trưởng thành trong xã hội hiện đại lại dành nhiều giờ mỗi ngày để ngồi làm việc và rất ít vận động. Khi lượng đạm dư thừa đi vào một cơ thể thiếu hoạt động thể chất, các axit amin không được trưng dụng để sửa chữa cơ bắp mà sẽ trở thành gánh nặng chuyển hóa, kích hoạt các con đường sinh học gây hại cho tế bào.

Dưới góc độ sinh học phân tử, các axit amin không đơn thuần là những viên gạch xây dựng nên tế bào mà còn đóng vai trò như các tín hiệu hóa học điều khiển sự tăng trưởng. 

Khi cơ thể dung nạp quá nhiều đạm, đặc biệt là các axit amin chuỗi nhánh như isoleucine, valine hay methionine từ thịt đỏ, gia cầm và sữa, nồng độ của chúng trong máu sẽ tăng cao và liên tục kích hoạt phức hợp mTORC1. 

Ở người trẻ hoặc người vận động nhiều, sự kích hoạt này giúp phát triển cơ thể. Tuy nhiên, khi mTORC1 bị kích thích liên tục ở người ít vận động, tế bào sẽ bị ép rơi vào trạng thái tăng sinh liên tục thay vì thực hiện cơ chế tự sửa chữa và dọn dẹp độc tố, từ đó làm tích tụ các tổn thương di truyền và thúc đẩy viêm mãn tính.

Ngược lại, các thực nghiệm khoa học cho thấy, việc hạn chế lượng đạm ở mức vừa đủ lại kích hoạt một cơ chế bảo vệ sức khỏe vô cùng hiệu quả thông qua hormone FGF21 do gan tiết ra. 

Khi nguồn cung đạm giảm xuống, mức độ FGF21 trong cơ thể sẽ tăng lên đáng kể, tác động lên não bộ, gan và mỡ để thúc đẩy quá trình chuyển hóa năng lượng, biến mỡ trắng tích tụ thành mỡ nâu đốt cháy calo, đồng thời cải thiện khả năng kiểm soát đường huyết. 

Gánh nặng cho gan và thận

Trong các thử nghiệm trên sinh vật mô hình, chế độ ăn giảm đạm đã giúp cải thiện chỉ số đường huyết lúc đói, giảm mỡ thừa và kéo dài tuổi thọ lên tới hơn 50% mà không bắt buộc sinh vật phải cắt giảm tổng lượng calo nạp vào.

Củng cố thêm cho phát hiện này, một nghiên cứu đột phá vừa được đăng trên tạp chí Nature Aging, cũng do Giáo sư Dudley Lamming thực hiện, đã chứng minh rằng chỉ cần cắt giảm riêng lẻ axit amin valine trong suốt vòng đời, tuổi thọ trung bình của chuột đực đã tăng thêm 23%, tương đương với việc giúp một người có thọ mệnh 80 tuổi sống vượt mốc 100 tuổi. 

Không những sống lâu hơn, những sinh vật trong thí nghiệm còn cho thấy sự suy giảm rõ rệt về mức độ yếu ớt, tỷ lệ mắc ung thư thấp hơn và chức năng não bộ được bảo tồn tốt hơn khi về già. 

Các thử nghiệm lâm sàng ngắn hạn trên người trẻ tuổi cũng ghi nhận hiện tượng gia tăng hormone FGF21 và tăng cường tiêu hao năng lượng tương tự khi áp dụng chế độ ăn tiết chế đạm.

Bên cạnh nguy cơ suy giảm tuổi thọ, việc nạp dư thừa chất đạm còn để lại nhiều hệ lụy trực tiếp đối với sức khỏe hàng ngày. 

Quá trình tiêu hóa và chuyển hóa lượng đạm vượt ngưỡng khiến gan và thận phải làm việc liên tục để đào thải các hợp chất chứa nitơ như ure, đồng thời sinh ra các hóa chất không bền vững làm tổn thương DNA của tế bào. 

Nhiều nghiên cứu dịch tễ học tại Châu Âu chỉ ra rằng, những người tiêu thụ chế độ ăn giàu đạm nhưng thiếu bài tập kháng lực có tỷ lệ tích tụ mỡ nội tạng, kháng insulin, mắc bệnh đái tháo đường loại 2, tim mạch và ung thư cao hơn hẳn so với những người duy trì mức đạm vừa phải.

"Tỷ lệ vàng" cho người ít vận động

Dù các bằng chứng khoa học cho thấy mặt trái của trào lưu dư thừa đạm, các chuyên gia khẳng định điều này không có nghĩa là tất cả mọi người nên đột ngột cắt bỏ chất đạm khỏi khẩu phần ăn. 

Tiến sĩ Will Hsu, chuyên gia về sức khỏe lão khoa tại công ty công nghệ sức khỏe L-Nutra Health nhận định, lượng đạm cần thiết phải được cá nhân hóa dựa trên độ tuổi, thể trạng và mức độ vận động. 

Chẳng hạn, phụ nữ mang thai, trẻ em đang lớn, người bệnh đang trong quá trình phục hồi hay người cao tuổi có nguy cơ suy giáp và teo cơ vẫn rất cần đảm bảo đủ đạm. Điểm mấu chốt là cần phân biệt rõ giữa nhu cầu dinh dưỡng thiết yếu và thói quen lạm dụng các sản phẩm bổ sung đạm không cần thiết.

Đối với người trưởng thành ít vận động, giới chuyên gia khuyến nghị nên duy trì mức nạp đạm vừa phải, khoảng 15 gam đạm cho mỗi bữa ăn, tương đương 2 quả trứng hoặc một miếng ức gà nhỏ, thay vì cố gắng nhồi nhét từ 30 gam trở lên. 

Giáo sư Frank Hu từ Trường Y tế Công cộng Harvard T.H. Chan (Mỹ) gợi ý rằng, từ sau tuổi 50, mọi người nên chuyển dần tỷ lệ đạm động vật và đạm thực vật về mức cân bằng 1:1 bằng cách tăng cường các loại đậu, hạt và ngũ cốc. 

Việc kết hợp chế độ ăn này với thói quen uống đủ 2 lít nước mỗi ngày sẽ giúp quy trình tổng hợp tế bào diễn ra trơn tru mà không gây áp lực lên hệ chuyển hóa.

Có thể thấy, quan niệm "ăn càng nhiều đạm, càng sống khỏe" thực chất là một sự hiểu lầm sinh học khi áp dụng đại trà cho những người có lối sống ít vận động. 

Thay vì xem đạm là phương thuốc vạn năng cho sức khỏe, việc thấu hiểu nhu cầu của cơ thể, kết hợp hài hòa giữa dinh dưỡng và chế độ luyện tập thể chất mới là chìa khóa vàng giúp duy trì sự dẻo dai và kéo dài tuổi thọ một cách bền vững.