Đã có không ít người cho rằng so với một số kỳ Đại hội trước đây, thì Đại hội đại biểu toàn quốc Hội Nhà văn Việt Nam, nhiệm kỳ IX (gọi tắt là Đại hội IX) là một kỳ đại hội thực sự nghiêm túc, dân chủ. Tuy nhiên, trước, trong và sau Đại hội vẫn còn không ít những trăn trở, nghĩ suy, mong sao cho Hội phát triển bền vững và bớt đi những ì xèo không đáng có. Nhưng điều quan trọng hơn là Đại hội đã thành công tốt đẹp.
Một Đại hội nghiêm túc, dân chủ
Có thể nói Đại hội IX vừa kết thúc và đã để lại không ít dư âm. Nhiều người vẫn nói, mỗi nhà văn là một thế giới riêng, nên Hội Nhà văn với tư cách là một hội chính trị, xã hội, nghề nghiệp, coi văn chương là hoạt động chính vì lợi ích quốc gia và dân tộc, vì cuộc sống của con người, rất khó tìm được tiếng nói chung. Thế nhưng, so với trước đây, dường như Đại hội IX đang muốn chứng minh điều ngược lại. Đó là 542 nhà văn từ khắp các vùng miền của Tổ quốc tụ họp về Hà Nội từ ngày 9-11/7/2015 đã làm nên một đại hội nghiêm túc, dân chủ và chính tại nơi đây họ đã tìm được tiếng nói chung.
Trước đấy, từ Đại hội ở 9 khu vực, Ban Chấp hành (BCH) khóa VIII đã lấy phiếu tín nhiệm để thăm dò uy tín các ứng viên tham gia BCH khóa IX, với 404 nhà văn được đề cử tham gia BCH mới. Ngay phiên khai mạc Đại hội IX, nhà thơ Hữu Thỉnh đã tuyên bố nghiêm túc và công khai rằng phiếu thăm dò chỉ có tính chất tham khảo, còn sự quyết định tối cao là quyền của Đại hội. Cả hội trường rầm rập vỗ tay.
Trong Điều lệ Hội khóa VIII quy định Đại hội bầu Ban Kiểm tra, nhưng BCH khóa VIII lại muốn đi trước đón đầu bằng cách chuyển công việc bầu Ban Kiểm tra cho BCH khóa IX tiến hành. Ngay lập tức các đại biểu đã phản đối quyết liệt. Cuối cùng, Đoàn Chủ tịch Đại hội phải lấy biểu quyết tại chỗ, như là một bước lùi cần thiết để nhường quyền quyết định cho Đại hội. Và tất nhiên, số đông đại biểu tán thành phương án để Đại hội bầu Ban Kiểm tra.
Về số lượng BCH khóa IX, Đại hội và BCH khóa VIII đã tìm được tiếng nói chung ngay từ đầu, thống nhất bầu 15 nhà văn tham gia BCH mới. Tuy nhiên, ở phần số dư trong danh sách đề cử và ứng cử lại trở thành một vấn đề nóng. BCH khóa VIII đề xuất tỷ lệ số dư là 30%, với nhã ý để tập trung phiếu, tránh phải bầu cử nhiều lần. Nhưng Đại hội không tán thành. Đoàn Chủ tịch nâng lên 50%, Đại hội vẫn không tán thành. Nhiều ý kiến cho rằng cần có số dư 100% so với số lượng người tham gia BCH, tương đương với 15 người. Đoàn Chủ tịch xin ý kiến, cuối cùng Đại hội chốt tỷ lệ số dư là 100%, tức là danh sách ứng cử và đề cử là 30 người. Trong số đó đã có tới 14 người là thành viên BCH khóa VIII, duy chỉ có nhà văn Lê Quang Trang xin rút. Có ý kiến cho rằng, nếu để số dư 30%, tức là 20 người, thì kết quả tối đa có thể xảy ra là chỉ có 6 người mới và có tới 9 người của BCH khóa VIII tham gia BCH khóa IX, điều này trái với mong muốn đổi mới theo hướng trẻ hóa BCH. Đến phần đề cử và ứng cử tại Đại hội, số dư lên tới 24 người, nâng tổng số người trong danh sách bầu cử lên con số 38. Đoàn Chủ tịch xin ý kiến quyết định, Đại hội nhất trí để nguyên 38 người trong danh sách bầu cử.
Dù BCH khóa VIII và Đại hội IX nhất trí cao số thành viên BCH khóa IX là 15 người, nhưng sau khi bầu, chỉ có 6 người nhận được số phiếu quá bán. Đoàn Chủ tịch xin ý kiến có bầu thêm cho đủ 15 người hay giữ nguyên. Đại hội nhất trí giữ nguyên danh sách 6 người có số phiếu quá bán tham gia BCH khóa IX gồm các nhà thơ, nhà văn: Hữu Thỉnh, Nguyễn Quang Thiều, Trần Đăng Khoa, Nguyễn Trí Huân, Khuất Quang Thụy, Nguyễn Bình Phương. Người có tuổi đời cao nhất là nhà thơ Hữu Thỉnh (73 tuổi), người trẻ nhất là nhà văn Nguyễn Bình Phương (50 tuổi).
Vậy là ý đồ cơ cấu BCH khóa IX theo vùng miền, giới tính, dân tộc, độ tuổi từ gợi ý của BCH khóa VIII, tức là số người tham gia BCH khóa IX có độ tuổi từ 40-60 phải chiếm tỷ lệ áp đảo, số người trên 60 và dưới 40 tuổi vì thế mà ít dần đi đã phải nhường bước trước tinh thần dân chủ của Đại hội.
Còn đó những trăn trở
Nhìn vào danh sách trúng cử vào BCH khóa IX người tinh ý không quá khó để nhận ra một số đặc điểm. Đó là BCH khóa IX hoàn toàn vắng bóng thành viên nữ. 5/6 vị nói trên đã và đang công tác tại Tạp chí Văn nghệ Quân đội. Duy chỉ có nhà văn Nguyễn Quang Thiều đã từng công tác trong ngành Công an. Tất cả thành viên BCH đều ở Hà Nội. Các tỉnh phía Bắc, miền Trung - Tây Nguyên và phía Nam, đặc biệt là thành phố Hồ Chí Minh, một trung tâm kinh tế, văn hóa lớn của các nước, không có ai.
Ở khóa trước, 15 thành viên BCH rải khắp từ Bắc chí Nam, miền Trung - Tây Nguyên mà vẫn không thể nào cáng đáng nổi công việc của mình, vậy mà khóa này chỉ có 6 người không biết họ hoạt động ra sao để có thể đáp ứng được kỳ vọng của hơn một nghìn hội viên. Đấy là điều trăn trở của không ít đại biểu.
Về Điều lệ sửa đổi, đại biểu, nhà thơ Nguyễn Thúy Quỳnh (Thái Nguyên) cho rằng, ở Khoản 6, Điều 9: Nhà văn không tham gia các tổ chức chưa được Nhà nước cấp phép hoạt động lại mâu thuẫn với Khoản 1 của điều này ngay trước đó: Tất cả công dân Việt Nam trong nước hoặc đang sinh sống ở nước ngoài lấy hoạt động sáng tạo văn học vì quyền lợi của dân tộc Việt Nam, có tác phẩm đã được xuất bản, có giá trị tán thành Điều lệ Hội đều có thể xin gia nhập Hội Nhà văn Việt Nam.
Đại biểu, nhà văn Tô Nhuận Vỹ (Thừa Thiên Huế) cho rằng, hai hội viên giới thiệu là thủ tục hành chính không cần thiết, nên bỏ đi. Nhà văn chỉ cần có tác phẩm và anh ta phải chịu trách nhiệm về nhân thân của chính mình, không cần ai xác minh và giới thiệu. Còn đại biểu Nguyễn Thị Phước (Nghệ An) không nhất trí đưa 2 tác phẩm và 2 người giới thiệu vào Điều lệ.
Đại biểu, nhà thơ Nguyễn Việt Chiến nêu quan điểm: Cần cải tổ chất lượng giải thưởng của Hội Nhà văn. Thời gian qua bỏ sót một số tác phẩm hay. Nhưng điều ấy không đáng sợ bằng việc trao giải thưởng cho những tác phẩm dở. Và đáng sợ hơn là việc chạy giải, xin phiếu, thậm chí còn hăm dọa. Điều lệ cần có điều khoản về việc bảo vệ nhà văn khi bị tai nạn nghề nghiệp. Đề nghị BCH gửi công văn đến cơ quan có thẩm quyền xin dừng điều tra khi cần thiết.
Đại biểu, nhà văn Lê Hoài Nam (Hà Nội) nêu vấn đề dùng người đứng đầu các hội đồng chuyên môn, các cơ quan cấp hai của Hội, không đủ năng lực thẩm định tác phẩm văn chương,... liệu đã ổn chưa?
Đại biểu, nhà thơ Nguyễn Minh Khiêm (Thanh Hóa) cho rằng, không thể dùng cụm từ Dự thảo Báo cáo kiểm điểm của BCH khóa VIII được, vì Dự thảo đã thông qua BCH rồi, ra Đại hội phải là báo cáo chính thức. Vấn đề kết nạp hội viên, tiêu chí chưa rõ ràng, có người 2 tác phẩm đã được kết nạp, nhưng cũng có người trên dưới 10 tác phẩm vẫn chưa được kết nạp, vì sao. Ở đây có hiện tượng chạy chọt không?
Đại biểu, nhà lý luận - phê bình Nguyễn Văn Dân, Khối cơ quan Trung ương cho rằng, tiêu chí làm mất thanh danh của Hội là mơ hồ. Hai điều 13 và 27 về việc khai trừ hội viên là trùng lặp, nên bỏ đi một điều. Vấn đề nhà văn tham gia vào các tổ chức chưa được Nhà nước cấp phép hoạt động cũng không rõ ràng. Vì chưa được cũng có thể là sẽ được, tại sao lại cấm?
Đại biểu, nhà thơ Trịnh Công Lộc, Khối cơ quan Trung ương, đề xuất Hội nên có quy chế kết nạp hội viên đặc cách vì có những tác phẩm xuất sắc. Đồng quan điểm này có đại biểu Nguyễn Kế Tường. Ông đưa ra các trường hợp kết nạp đặc cách như nhà thơ Trần Vàng Sao và nhà thơ Việt Phương.
Tuy nhiên, Đại hội IX cũng có vài ba sự kiện khôi hài. Trong lúc Đoàn Chủ tịch đang loay hoay đếm những người giơ biểu quyết Điều lệ Hội khóa IX (sửa đổi), thì đại biểu, nhà lý luận - phê bình Nguyễn Thị Minh Thái lên “cướp” diễn đàn của Chủ tịch Hội Hữu Thỉnh để đưa ra một sáng kiến bất ngờ, thuộc loại độc nhất vô nhị là đề nghị Đại hội thành lập một Ban đếm (những người đếm các đại biểu giơ tay biểu quyết). Cả Đại hội được một trận cười đến vỡ bụng về sáng kiến này.
Đến phần đề cử và ứng cử, đại biểu, nhà thơ Trần Nhương năm nay đã 75 tuổi, là người duy nhất xin ứng cử vào BCH khóa IX để thử vận may. Còn nhà văn Ung Văn Tùng, đã ngoài 80 tuổi, tai bị nghễnh ngãng, không nghe được mọi người phát biểu, cụ kê ghế nằm đọc truyện Kiều. Thấy cụ nằm cả hội trường được một phen nháo nhác xúm quanh tưởng cụ bị ngất. Từ trên Đoàn Chủ tịch, có một ai đó giải thích với cử tọa rằng chắc đi đường xa nên cụ buồn ngủ.
Đúng là tại Đại hội IX của các nhà văn Việt Nam không khí dân chủ đã được cải thiện đáng kể và cũng không thiếu những chuyện khôi hài, vui đáo để, nhưng rất đáng để mọi người suy nghĩ.
Đỗ Ngọc Yên
