Nghịch lý giữa sống thọ và sống khỏe mới được khoa học phát hiện

Nhờ những tiến bộ vượt bậc của y học hiện đại, con người trên toàn cầu đang đạt được những cột mốc tuổi thọ dài hơn bao giờ hết. Tuy nhiên, các phân tích y khoa quy mô lớn lại chỉ ra một sự thật trớ trêu: Số năm chúng ta phải sống chung với đau đớn, bệnh tật mãn tính và sự suy giảm chức năng cũng gia tăng tương ứng. 

Báo cáo phân tích dữ liệu toàn cầu về gánh nặng bệnh tật giai đoạn 1990 - 2023 do Viện Đánh giá và Đo lường Sức khỏe (IHME) thuộc Đại học Washington (Mỹ) thực hiện, công bố trên tạp chí y khoa uy tín The Lancet Public Health hôm 21/7, đã phác thảo một bức tranh toàn cảnh đáng suy ngẫm.

Sống càng thọ, bệnh càng nhiều

Theo báo cáo, trong hơn 3 thập kỷ qua, tuổi thọ trung bình của con người trên toàn cầu từ lúc sinh ra đã tăng từ 64,6 tuổi lên 73,8 tuổi. Dù vậy, tuổi thọ khỏe mạnh lại chỉ tăng từ 55,9 tuổi lên 63,1 tuổi. 

Hệ quả là khoảng cách bệnh tật - tức số năm con người phải chịu đựng sức khỏe yếu kém - đã nới rộng từ 8,8 năm lên 10,7 năm, tương ứng mức tăng gần 22%. Tính đến năm 2023, trung bình 1 người dành khoảng 14,5% cuộc đời mình để đối mặt với bệnh tật và khuyết tật, cao hơn mức 13,6% của năm 1990. 

Đáng chú ý, khoảng thời gian suy giảm sức khỏe này không chỉ dồn vào giai đoạn cuối đời mà diễn ra kéo dài xuyên suốt tuổi trưởng thành.

Xu hướng nới rộng khoảng cách bệnh tật xuất hiện tại 203 trên tổng số 204 quốc gia và vùng lãnh thổ được khảo sát. Nghịch lý ở chỗ, những quốc gia giàu có với nguồn lực y tế dồi dào nhất lại là nơi ghi nhận khoảng cách này lớn nhất. 

Tại Mỹ, khoảng cách bệnh tật kéo dài tới khoảng 14 năm, chiếm gần 18% tổng tuổi thọ trung bình. Các quốc gia phát triển khác như Australia và Canada cũng ghi nhận số năm sống trong bệnh tật lần lượt là 13,9 năm và 13,7 năm. 

Ngược lại, khu vực châu Phi cận Sahara có khoảng cách nhỏ nhất, rơi vào khoảng 9 năm. Sự khác biệt này phản ánh thực tế rằng các hệ thống y tế tiên tiến rất thành công trong việc giúp bệnh nhân thoát khỏi nguy cơ tử vong sớm từ các bệnh cấp tính, nhưng lại chưa đủ sức giúp họ trì hoãn sự suy giảm chức năng thể chất. 

Bên cạnh đó, yếu tố giới tính cũng thể hiện sự chênh lệch rõ rệt, khi phụ nữ tuy sống thọ hơn nam giới nhưng lại dành nhiều thời gian hơn cho việc sống chung với bệnh tật. Năm 2023, khoảng cách bệnh tật ở nữ giới chạm mốc 12,1 năm, trong khi con số này ở nam giới là 9,3 năm. 

Thạc sĩ Y tế Công cộng Catherine Bisignano từ IHME, đồng tác giả nghiên cứu, nhấn mạnh việc kéo dài tuổi thọ cho phụ nữ cần phải đi kèm các chiến lược kiểm soát tốt hơn những yếu tố nguy cơ gây suy giảm chức năng.

Kẻ âm thầm bào mòn sức khỏe tuổi già

Theo các chuyên gia, những thủ phạm chính khiến con người phải trải qua nhiều năm tháng sống kém khỏe mạnh không phải là các căn bệnh gây tử vong nhanh chóng, mà đến từ những tình trạng mãn tính không gây tử vong ngay lập tức. 

Khoảng 57% tổng số năm sống trong tình trạng sức khỏe yếu kém trên toàn thế giới xuất phát từ các rối loạn cơ xương khớp (đặc biệt là đau lưng dưới mãn tính), rối loạn sức khỏe tâm thần (như trầm cảm và lo âu), suy giảm thính lực, nguy cơ té ngã và các chấn thương không chủ ý.

Bên cạnh đó, tình trạng đường huyết cao, thừa cân béo phì, hút thuốc lá cùng sự già hóa dân số nhanh chóng cũng đóng vai trò thúc đẩy nới rộng khoảng cách này. 

Ở các quốc gia thu nhập thấp, ô nhiễm môi trường và suy dinh dưỡng ở trẻ em cũng như bà mẹ vẫn là những gánh nặng nổi bật. Trong khi đó, tại các nước giàu, thói quen ăn uống thiếu lành mạnh, hút thuốc và nguy cơ nghề nghiệp lại là nguyên nhân chính bào mòn chất lượng sống của người dân.

Nhìn nhận về thực trạng này, Tiến sĩ Christopher Murray, Giám đốc IHME và là tác giả chính của nghiên cứu, khẳng định thước đo thành công của nền y tế trong tương lai không thể chỉ dựa vào việc kéo dài số năm sống của con người. 

Điều cấp thiết hiện nay là phải tập trung giúp người dân sống khỏe mạnh hơn thông qua việc tăng cường đầu tư cho y học phòng ngừa, quản lý bệnh mãn tính lâu dài và chăm sóc sức khỏe toàn diện. 

Đồng quan điểm, Tiến sĩ Antony Chu từ Trường Y khoa Warren Alpert thuộc Đại học Brown (Mỹ) cho rằng y học hiện đại đã đạt được những bước tiến kinh ngạc trong việc giảm tỷ lệ tử vong do tim mạch, ung thư hay nhiễm trùng, song lại chưa làm tốt nhiệm vụ trì hoãn sự suy giảm chức năng cơ thể. 

"Ranh giới tiếp theo của y học không chỉ đơn thuần là thêm số năm vào cuộc sống, mà là thêm sức sống vào từng năm tháng", ông Chu nhấn mạnh. 

Thay vì chỉ thụ động ứng phó khi bệnh tật đã bùng phát, hệ thống y tế cần chủ động đánh giá thường xuyên khả năng vận động, sức mạnh cơ bắp, độ thăng bằng, thính lực và chức năng nhận thức của người dân ngay từ sớm. 

Những bài tập rèn luyện sức bền tăng tiến, phòng chống té ngã hay điều trị sớm các cơn đau lưng mãn tính cần trở thành trụ cột của y học dự phòng nhằm bảo tồn tối đa khả năng tự chủ của người cao tuổi.

"Liều thuốc" từ kết nối xã hội

Bên cạnh yếu tố thể chất, các khía cạnh về tâm lý và kết nối xã hội cũng đóng vai trò quyết định đối với tuổi thọ khỏe mạnh. 

Tiến sĩ Antony Chu phân tích rằng suy giảm thính lực, trầm cảm, lo âu và sự cô đơn thường tạo thành một vòng lặp độc hại, tác động qua lại lẫn nhau để thúc đẩy quá trình suy thoái thể chất diễn ra nhanh hơn. 

Dưới góc nhìn văn hóa, ông Chu còn chỉ ra điểm tích cực tại nhiều xã hội ngoài Mỹ, nơi người cao tuổi tiếp tục duy trì vai trò chủ động, được tôn trọng trong các gia đình nhiều thế hệ. 

Việc được làm người cố vấn, người chăm sóc hay người truyền dạy kinh nghiệm sống giúp người già giữ vững tinh thần, cảm nhận được mục đích sống và sự gắn kết. Chính những giá trị tinh thần này tạo nên lá chắn tự nhiên chống lại tình trạng cô đơn và mất đi bản sắc. 

Ngược lại, việc nhiều người cao tuổi rơi vào cảnh cô lập xã hội sẽ khiến chất lượng những năm tháng cuối đời bị giảm sút nghiêm trọng. Điều này cho thấy sự lão hóa lành mạnh không chỉ được quyết định bởi sinh học, mà còn được nhào nặn bởi cộng đồng, mục đích sống và sự kết nối giữa con người với con người.

Nghiên cứu trên tạp chí The Lancet Public Health là một hồi chuông cảnh tỉnh cho các quốc gia trước làn sóng già hóa dân số đang diễn ra nhanh chóng. 

Việc chuyển hướng chiến lược từ kéo dài sự sống đơn thuần sang nâng cao chất lượng sống, bảo tồn chức năng và chăm sóc sức khỏe toàn diện không chỉ giúp giảm bớt gánh nặng kinh tế cho hệ thống y tế, mà còn mang lại một tuổi già thực sự trọn vẹn và hạnh phúc cho mỗi cá nhân.