Cuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX, một loại hình nghệ thuật dân gian độc đáo phổ biến khắp đồng bằng Bắc Bộ và dần trở thành món ăn tinh thần quen thuộc của nhân dân lao động, đó là hát xẩm. Hát xẩm ở Hà Nội đã phát triển khá mạnh và hình thành một dòng xẩm tàu điện – các nghệ nhân hát trên tàu điện phục vụ suốt ngày đêm, kiếm đồng tiền hảo tâm để kiểm sống. Trải qua nhiều thăng trầm của thời gian, hát xẩm đang dần được khôi phục.
Trong cái giá lạnh của mùa đông Hà Nội, bước vào khán phòng Nhà hát Lớn, những người yêu và thích nghe hát xẩm thấy lòng mình ấm lại. Một sân khấu được dàn dựng đơn sơ như đưa người nghe về Hà Nội những năm đầu thế kỷ XX. Một vài mảnh chiếu được trải ra sân khấu, một cây đèn đường, một bức tường được cách điệu… dẫn dắt người nghe về Hà Nội nghìn năm tuổi.
Tiếng đàn nhị được cất lên, du dương mà sâu lắng. Tiếng trống bập bùng như đưa người nghe vào hồn cốt cách của dân tộc. Trong một giờ đồng hồ thả hồn theo nhịp dân tộc, người nghe được đưa vào khung trời mới, trầm mặc mà sâu lắng, có lúc lại bùng lên nhịp tươi vui của bài Chân quê, Rủ nhau chơi khắp Hà thành….
 NSƯT Hà Thị Cầu diễn trong đêm xẩm Hà Thành. Ảnh: Hoàng Điệp |
Các nghệ sĩ như Thanh Ngoan, Mai Tuyết Hoa mặc áo cánh, váy bu gà, chân đất, tay ôm chiếc đàn nhị. Còn các nam nghệ sĩ như Quang Long trong trang phục không màu mè rực rỡ, không lụa là đắt tiền mà chỉ độc vải nâu sồng mộc mạc của người nghèo khó kèm theo chiếc nón lá và chiếc kính râm đã đưa người nghe đến nhiều cung bậc của cảm xúc.
Một giọng hát trẻ măng của Ngọc Anh với bài xẩm Hỏi thăm cô Tú đã làm khán phòng như vỡ òa bởi tiếng vỗ tay. Giọng hát trong trẻo mà cao vút cùng với tiếng gõ cập kê làm người nghe đến ngỡ ngàng vì giọng ca lạ lùng… Ngọc Anh còn quá trẻ, đôi mắt tròn long lanh, đen lánh, dù đang tuổi đi học nhưng đã đam mê dòng hát xẩm. Giọng hát của em khiến người nghe tin rằng dòng nhạc xẩm sẽ và mãi trường tồn với thời gian.
Kia, trên sân khấu, NSƯT Hà Thị Cầu, tuổi đã ngoài 90, dù bước chân đã không còn vững, đi đã phải có người dìu nhưng khi giọng bà cất lên bài Theo Đảng trọn đời do chính bà sáng tác, giọng hát của bà còn vang và cao lắm. Dường như tuổi tác không làm “mòn” đi tiếng hát của người nghệ nhân cao tuổi nhất của dòng nhạc xẩm. Tình yêu nghề của người nghệ sĩ cao niên đã lan sang lớp lớp các nghệ sĩ trẻ Mai Tuyết Hoa, Thúy Ngần, Quang Long, Ngọc Anh… Ngắm nụ cười móm mém và nét tinh nghịch của bà trên sân khấu, sống với xẩm khiến bà Cầu như còn trẻ mãi! Vang vọng khắp khán phòng là những tràng pháo tay không dứt…
 |
GS. Hoàng Chương, Tổng giám đốc Trung tâm Nghiên cứu bảo tồn và phát huy dân tộc Việt Nam trong bài phát biểu chào mừng đêm diễn đã “bật mí”: Tháng 2/2009, lần đầu tiên hát xẩm được chọn tham gia Festival quốc tế Tokyo và nghệ sĩ Mai Tuyết Hoa đã được khán giả Nhật Bản nhiệt liệt hoan nghênh. Đến đầu tháng 1 vừa qua, giọng ca Mai Tuyết Hoa đã chinh phục nước Mỹ, tại Trường đại học NewYork và được khán giả Mỹ rất hoan nghênh.
GS. Hoàng Chương, một người “nặng lòng” với văn hóa dân tộc nói chung và hát xẩm nói riêng bày tỏ: Tôi tin rằng, tương lai sau ca trù, hát xẩm sẽ được công nhận là di sản thế giới, vì đây là loại hình nghệ thuật được nhiều người ủng hộ và yêu thích.