Vùng đất Quán Hàu nổi tiếng với loài hàu và những món ăn từ hàu được khai thác dưới sông Nhật Lệ.
Dầm mình dưới sông Nhật Lệ khai thác đặc sản
Ở tỉnh Quảng Bình cũ (nay thuộc Quảng Trị), có một địa danh mang tên Quán Hàu nằm ngay trên trục Quốc lộ 1A. Theo các bậc cao niên, tên gọi này đã có từ rất lâu, không rõ khởi nguồn chính xác. Tuy nhiên, nhiều người cho rằng, cái tên “Quán Hàu” xuất phát từ việc đoạn sông Nhật Lệ chảy qua vùng đất này có nguồn hàu sinh sôi dày đặc, chất lượng thơm ngon nổi tiếng.
Từ những con hàu dưới lòng sông, người dân địa phương chế biến thành nhiều món đặc sản hấp dẫn. Người trong vùng vẫn truyền tai nhau: đến Quán Hàu mà chưa thưởng thức hàu thì coi như chưa từng đặt chân tới.
Từ bao đời, dân chài trong vùng lấy việc khai thác sản vật được thiên nhiên ban tặng này làm kế sinh nhai. Trước đây, việc khai thác chủ yếu bằng cào sắt cán dài, khiến nhiều con hàu chưa đủ kích thước cũng bị tận thu, làm nguồn lợi dần suy giảm. Những năm gần đây, để nâng cao hiệu quả khai thác và hạn chế tận diệt, người dân đã chuyển sang nghề lặn máy.
Từ sáng sớm, ông Lê Đại Châu (SN 1971, trú xã Quảng Ninh, tỉnh Quảng Trị) cẩn thận kiểm tra áo lặn chuyên dụng, kính lặn, thanh cạy và máy tạo khí cung cấp oxy trước khi dong thuyền đi khai thác. Gắn bó với nghề khai thác hàu từ thuở trai trẻ, ông Châu “nắm trong lòng bàn tay” địa hình lòng sông cũng như những điểm tập trung nhiều hàu.
Ông Lê Đại Châu kiểm tra trang thiết bị trước khi lặn.
“Hàu trước đây nhiều, giờ ít dần nên việc khai thác cũng khó khăn hơn. Trước kia chủ yếu làm bằng sức, nay có thêm máy móc hỗ trợ. Gần nửa đời bám nghề, tôi cũng tích lũy được không ít kinh nghiệm”, ông Châu chia sẻ.
Ông Châu cho thuyền neo giữa dòng Nhật Lệ, cách cửa biển hơn 5km – nơi có nhiều mỏm đá, hàu bám chi chít. Sau khi kiểm tra, đeo đầy đủ thiết bị lặn, ông quấn thêm một khối kim loại nặng ở eo để giữ ổn định dưới đáy sông.
Ngậm ống dẫn khí nối với máy tạo oxy trên thuyền, ông nhảy ùm xuống nước. Nhờ thiết bị hỗ trợ, ông có thể lặn sâu 5–10m và khai thác trong thời gian dài.
Sau khi đeo thiết bị cùng dây kim loại, ông Châu lặn xuống đáy sông cạy hàu.
Hàu bám chặt vào đá, người lặn phải dồn sức dùng thanh sắt dài để cạy. Sau một buổi hì hục dưới đáy sông, liên tục ngoi lên, lặn xuống, ông Châu đầy ắp một khoang thuyền hàu.
Ông áng chừng, số hàu này sau khi tách vỏ chỉ còn vài kg ruột, bán với giá khoảng 120.000 đồng/kg.
Sau một buổi hì hục dưới đáy sông với nhiều lần ngoi lên, lặn xuống, ông Châu có một khoang thuyền đầy hàu.
Để có được thành quả đó, những người lặn hàu như ông Châu phải đối mặt với áp lực nước lớn, nguy cơ mắc kẹt giữa các mỏm đá, bị vỏ hàu sắc nhọn cứa vào da thịt.
Ông Lê Văn Thắng, một thợ lặn hàu lâu năm, cho biết, số người theo nghề hiện không còn nhiều. Nhiều người đã bỏ nghề bởi công việc vất vả, tiềm ẩn rủi ro nhưng thu nhập không tương xứng.
“Nghề này lắm nguy hiểm: xoáy nước dưới sông, vỏ hàu sắc nhọn, có khi máy móc trục trặc. Khi còn trẻ còn chịu được, nhưng giờ có tuổi, sức khỏe giảm nên nhiều người đành nghỉ”, ông Thắng chia sẻ.
Hàu sau khi khai thác được cho vào túi lưới hoặc rổ, ngâm dưới nước một ngày đêm để thải bớt cát và tạp chất trước khi đưa lên bờ tách ruột. Công đoạn này thường do những người vợ đảm đang của các thợ lặn đảm nhận.
Hàu khai thác được ngâm để thải chất bẩn trước khi mở vỏ tách ruột.
Được biết, để khai thác hàu trên sông Nhật Lệ theo hướng bền vững, thời gian qua, chính quyền địa phương đã thử nghiệm mô hình khoanh nuôi, bảo vệ hàu tự nhiên. Một số hộ dân đưa giống hàu từ nơi khác về nuôi nhưng đến nay vẫn chưa thành công do khí hậu, mưa lũ bất thường và điều kiện môi trường, độ mặn của nước không phù hợp.
