Nghệ An là một tỉnh nghèo, đông dân (trên 3 triệu người), dân trí thấp, bao gồm 20 huyện, thành thị, trong đó có tới 10 huyện miền núi, vùng cao biên giới, với 479 xã, phường, thị trấn và trên 5.000 thôn, bản; kinh tế chậm phát triển ảnh hưởng rất lớn đến sự nghiệp chăm sóc, bảo vệ, nâng cao sức khỏe nhân dân. Trong tất cả các chương trình y tế mục tiêu quốc gia thì Chương trình chăm sóc sức khỏe tâm thần cộng đồng (CSSKTTCĐ) là một trong những chương trình ít được quan tâm nhất do đó hoạt động kém hiệu quả.
Sau nhiều năm hoạt động đến nay Chương trình CSSKTTCĐ Nghệ An cũng chỉ mới triển khai thực hiện ở 90/479 xã, phường, thị trấn (đạt 18,83%), quản lý, điều trị, chăm sóc cho trên 3.560 bệnh nhân tâm thần nói chung, trong đó bệnh nhân tâm thần phân liệt là 3.251 trường hợp, bệnh nhân động kinh, trầm cảm là 691, là những người nghèo, gia đình nghèo, đói, gặp rất nhiều khó khăn trong cuộc sống, trong khám chữa bệnh chăm sóc sức khỏe và hòa nhập cộng đồng... Nghĩa là Nghệ An chỉ mới quản lý, chăm sóc, điều trị gần 1/4 số bệnh nhân bị bệnh tâm thần của cả tỉnh; một con số quá ít ỏi so với cả hơn chục ngàn bệnh nhân tâm thần trong cộng đồng không được chăm sóc, chữa trị.
 Hướng dẫn bệnh nhân tâm thần dùng thuốc. Ảnh: CTV |
Trong khi đó mục tiêu của chương trình quốc gia là các tỉnh phải triển khai thực hiện trên 70% số xã, phường, thị trấn; 50% số bệnh nhân tâm thần được phát hiện, quản lý, điều trị tại cộng đồng và trên 70% bệnh nhân phải được điều trị khỏi và được hỗ trợ hòa nhập với cộng đồng.
Nguyên nhân chủ yếu là thiếu sự quan tâm của các nhà lãnh đạo cấp ủy, chính quyền các cấp, ban ngành đoàn thể đối với bệnh nhân tâm thần, theo đó là sự hoạt động yếu của hệ thống y tế cơ sở thực hiện chăm sóc, bảo vệ sức khỏe tâm thần cộng đồng. Đơn cử năm 2009, Chương trình mục tiêu quốc gia đầu tư cho Nghệ An 710 triệu đồng, thì tỉnh Nghệ An chỉ hỗ trợ thêm 10 triệu đồng chi phí cho tất cả các hoạt động của chương trình (đối ứng). Năm 2010, Trung ương đầu tư cho chương trình là 800 triệu đồng, tăng hơn năm 2009 là 90 triệu, thì tỉnh Nghệ An lại chỉ hỗ trợ thêm 8 triệu đồng, thấp hơn năm 2009 là 2 triệu đồng. Trong khi nhiều tỉnh ngoài kinh phí Trung ương cấp tỉnh hỗ trợ thêm 800 - 900 triệu đồng (tỉnh Ninh Bình năm 2010 là 1 tỷ đồng). Trong khi chỉ tiêu kế hoạch năm 2010 trung ương giao, ngoài duy trì các hoạt động chăm sóc bảo vệ sức khỏe cho 3.560 bệnh nhân của 90 xã, phường, thị trấn (năm 2009) năm 2010 phải triển khai thêm 10 xã, phường, thị trấn, phát hiện đưa vào quản lý điều trị 200 bệnh nhân mới, nâng tổng số xã phường, thị trấn lên 100 đơn vị và bệnh nhân được quản lý, điều trị lên 3.760 trường hợp. Theo đó do có sự thay đổi về cơ chế quản lý, chia tách, sát nhập làm cho hệ thống tổ chức bộ máy y tế cơ sở có nhiều thay đổi dẫn tới tình trạng cán bộ làm công tác CSSKTTCĐ không ổn định, thiếu chuyên sâu, vừa thiếu lại vừa yếu, môi trường công tác không hấp dẫn, chế độ đãi ngộ chưa tương xứng, nên hoạt động kém hiệu quả chưa đáp ứng được yêu cầu nhiệm vụ.
Bác sĩ Phan Kim Thìn - Giám đốc Bệnh viện Tâm thần tỉnh Nghệ An cho biết: Với nguồn kinh phí eo hẹp, nhất là kinh phí địa phương từ 10 triệu năm 2009 xuống còn 8 triệu, năm 2010 trong khi chỉ tiêu kế hoạch tăng từ 90 lên 100 xã, phường, thị trấn và 200 bệnh nhân mới, nhân lực trực tiếp thực hiện chương trình từ tỉnh đến cơ sở quá mỏng nên hoạt động gặp rất khó khăn. Nhưng chỉ tiêu là pháp lệnh, để đạt được những kết quả như mong muốn trước hết chúng tôi phải huy động mọi nguồn lực, thông qua, các hoạt động huấn luyện, đào tạo mới, đào tạo lại kiến thức, kỹ năng thực hành, kỹ năng truyền thông, tư vấn, tiếp cận cộng đồng cho tuyến y tế cơ sở... Nhằm củng cố hệ thống tổ chức, tăng cường năng lực, tăng cường theo dõi, kiểm tra, giám sát, đánh giá mọi hoạt động của tuyến cơ sở từ 2 lần/năm lên 6 lần/năm. Tăng kinh phí quản lý, khám, cấp thuốc, điều trị cho cán bộ y tế xã, phường từ 25.000 đồng lên 50.000 cho một lần khám, cấp thuốc... nhằm động viên khuyến khích họ hoạt động tốt hơn, hiệu quả hơn. Bên cạnh đó lại phải cắt bỏ hoàn toàn chi phí một số hoạt động khác như: xăng xe, công tác phí, ăn nghỉ, đi lại của cán bộ bệnh viện đi chỉ đạo, giám sát, tuyến cơ sở; hoặc kinh phí thực hiện phục hồi chức năng của NVYT-TB đối với bệnh nhân, cũng bị cắt (trước đây là 25.000 đồng tháng). Đồng thời kêu gọi sự đồng cảm, chia sẻ của các nhà quản lý, lãnh đạo, các cấp các ngành đối với bệnh nhân tâm thần, những con người đang có cuộc sống bất hạnh, nghèo đói, bệnh tật... mà tăng cường đầu tư kinh phí, nguồn lực để Chương trình CSSKTTCĐ ngày càng hoạt động tốt hơn, hiệu quả hơn, giảm bớt đói, nghèo mang hạnh phúc cho gia đình và người bệnh...
Phan Lam