Tục ngoạm tai mùng 1 tháng Chạp tuy là phong tục mang đậm bản sắc vùng miền và ít người biết đến. Ẩn sau phong tục tưởng chừng giản đơn ấy là những quan niệm dân gian sâu sắc về việc xua đuổi điều rủi ro và cầu mong bình an cho năm mới.
Vì sao tháng 12 âm lịch được gọi là tháng Chạp hay tháng củ mật?
Tháng Chạp - hay còn gọi là tháng củ mật - không chỉ là thời điểm khép lại năm cũ mà còn hàm chứa những lớp nghĩa văn hóa, lịch sử và lời nhắc nhở cẩn trọng trong đời sống người Việt.
Tháng Chạp là gì?
Khi nói đến tháng 12, chúng ta thường phải ghi rõ là tháng 12 Âm lịch hay Dương lịch nhưng nếu nói đến tháng Chạp thì điều này không cần thiết. Tháng Chạp tuy là cách gọi khác của tháng 12 nhưng chỉ áp dụng cho năm Âm lịch mà thôi.
Chữ "chạp" là một biến âm của từ "lạp" trong tiếng Hán. Lễ tế thần cuối năm của người Trung Quốc xưa được gọi là Lạp, do đó tháng cuối năm được gọi là Lạp nguyệt. Đây là khoảng thời gian các gia đình thăm nom, sửa dọn phần mộ tổ tiên để chuẩn bị đón Tết. "Lạp" trong tiếng Hán còn có nghĩa là lễ tất niên, cũng liên quan đến tập tục kể trên.
Từ "Lạp nguyệt" được gọi theo cấu trúc tiếng Việt cùng với sự biến âm để trở thành "tháng Chạp", một cách gọi khác của tháng cuối cùng năm Âm lịch. Đây cũng là tháng nhiều lễ lạt cúng bái nên dần dần có từ "giỗ chạp".
Tháng Chạp năm Ất Tỵ 2025 sẽ bắt đầu từ ngày 19/1/2026 và kết thúc vào ngày 16/2/2026 Dương lịch.
Đối với câu hỏi "tháng Chạp là gì", có một cách lý giải khác như sau: Chữ "lạp" trong tiếng Hán cũng có nghĩa là thịt. Tháng cuối năm, mọi người có xu hướng tích trữ thực phẩm để đối phó với giá rét, đồng thời chuẩn bị ăn Tết, trong đó quý nhất là các loại thịt.
Tháng Chạp đối với người Việt Nam rất quan trọng, là khoảng thời gian mọi người hướng tới tổ tiên, dành thời gian thăm nom, chăm sóc phần mộ của gia tộc. Về mặt công việc, đây cũng là hạn chót để hoàn thành các kế hoạch năm, chuẩn bị tiễn năm cũ, giải quyết những rắc rối, đen đủi, phiền toái với hy vọng sẽ đón năm mới tốt lành.
Vì sao tháng củ mật được quan niệm là không may mắn?
"Tháng củ mật" thực chất là một cách gọi khác của tháng Chạp, tháng cuối cùng trong năm Âm lịch. Tên gọi này bắt nguồn từ chính hoàn cảnh sinh hoạt và tập quán của người dân trong thời điểm đặc biệt ấy.
Theo cách giải thích phổ biến, "củ" là từ Hán Việt mang nghĩa củng cố, kiểm soát, phòng giữ; còn "mật" mang nghĩa mật thiết, kỹ lưỡng, cẩn trọng. Khi kết hợp lại, "củ mật" được hiểu là sự trông coi chặt chẽ, đề cao cảnh giác, kiểm soát cẩn thận mọi việc. Vì thế, tháng Chạp được gọi là "tháng củ mật" nhằm nhắc nhở mọi người phải chú ý bảo vệ tài sản, giữ gìn nhà cửa và chăm lo sức khỏe trong giai đoạn cuối năm.
Càng về cuối năm, hoạt động giao thương, buôn bán càng sôi động. Chợ búa đông đúc, hàng hóa lưu thông nhiều, nhu cầu chi tiêu tăng cao. Chính sự tấp nập ấy cũng tiềm ẩn không ít rủi ro như mất cắp, lừa đảo, hỏa hoạn, tai nạn hoặc các tệ nạn xã hội. Bởi vậy, "củ mật" còn mang hàm ý nhắc nhở mọi người phải cẩn thận hơn trong việc giữ gìn của cải, trông coi nhà cửa, đề phòng những điều không may có thể xảy ra.
Không chỉ tài sản, tháng Chạp cũng là thời điểm dễ phát sinh vấn đề về sức khỏe do thời tiết lạnh, ăn uống thất thường, làm việc quá sức. Vì thế, hai chữ "củ mật" còn được hiểu theo nghĩa rộng hơn là cẩn trọng trong sinh hoạt, giữ gìn thân thể, để kết thúc một năm trọn vẹn và chuẩn bị bước sang năm mới an lành.
Ngày xấu tháng Chạp năm 2026
Trong tháng này để làm việc được thuận lợi, may mắn mọi người cũng nên lưu ý một số ngày. Theo các chuyên gia phong thủy, khi tiến hành các công việc trong tháng Chạp này nên tránh những ngày được dân gian cho là xấu, đại kỵ như các tháng khác.
Đó là những ngày 3, 5, 7, 13, 18, 22, 27. Đây được coi là những ngày Tam nương, rất xấu. Dù chưa có những nghiên cứu chính thức nhưng tín ngưỡng dân gian lâu đời nên chúng ta cũng cần tránh, kiêng để lành.
Vào những ngày này chúng ta nên tránh những điểm khởi đầu và kết thúc một công việc quan trọng với cuộc đời, sự nghiệp.
Tục ngoạm tai mùng 1 tháng Chạp ít người biết
Tục ngoạm tai mùng 1 tháng Chạp (tiếng Hán gọi là 咬灾) nghĩa là "cắn đi tai ương", là một phong tục dân gian truyền thống được thực hiện ngay ngày đầu tiên của tháng cuối cùng năm âm lịch, tức tháng Chạp.
Nghe "ngoạm tai" có vẻ kỳ lạ, nhưng thực chất tên gọi này chính là chỉ việc ăn các món đồ rang khô (chủ yếu là các loại hạt) như đậu nành rang, lạc rang, ngô rang (bắp rang) hoặc hạt hướng dương, hạt dẻ.
Khi ăn, việc dùng răng cắn các loại hạt này tạo ra tiếng kêu rắc rắc giòn tan, ngụ ý cắn tan mọi điều không thuận lợi trong suốt một năm qua hoặc "nhai nát" những điều xui xẻo, rủi ro của năm cũ, dọn đường cho một năm mới hanh thông.
Ý nghĩa sâu sắc của tục ngoạm tai
Chữ "Ngoạm" (cắn) thể hiện sự chủ động của con người trong việc loại bỏ những điều không may. Tiếng nổ giòn của đồ rang tượng trưng cho sự vui vẻ, khởi sắc và hanh thông.
Ở nhiều vùng, người ta cho các loại ngũ cốc vào rang và quan sát loại ngũ cốc nào nổ to hơn để dự đoán loại cây trồng đó sẽ đại thắng trong năm tới. Vì thế, điều này còn thể hiện ước muốn của người xưa về một năm mùa màng bội thu.
Trong cái lạnh se sắt của tháng Chạp, cả gia đình quây quần bên bếp lửa, cùng chờ đợi mẻ đậu rang (hạt rang nói chung) nóng hổi tạo không khí vui tươi, hạnh phúc, gắn kết tình thân.
Ngay trong ngày mùng 1 tháng Chạp, bạn có thể chuẩn bị 1 số loại hạt ngũ cốc như đậu nành, lạc, ngô, hạt điều, hạt hướng dương, hạt dẻ… và tiến hành rang khô theo sở thích. Tiếng hạt rang giòn, nở tanh tách, mọi người quây quần bên nhau cắn hạt, âm thanh giòn giã ấy vang lên chính là niềm vui đang đến với gia đình của bạn.
(*) Thông tin bài viết chỉ mang tính chất tham khảo, chiêm nghiệm!
