Trẻ em và thanh thiếu niên – mục tiêu của ngành công nghiệp nicotine
Theo Tổ chức Y tế thế giới (WHO), sử dụng thuốc lá là một trong những yếu tố nguy cơ chính gây các bệnh không lây nhiễm như ung thư, bệnh tim mạch và đái tháo đường. Thuốc lá gây hơn 8 triệu ca tử vong mỗi năm trên toàn thế giới, trong đó khoảng 1,6 triệu người tử vong do các bệnh liên quan đến hút thuốc thụ động.
Đáng chú ý, khu vực Đông Nam Á đang phải đối mặt với gánh nặng nghiêm trọng do thuốc lá, với khoảng 3,1 triệu người tử vong mỗi năm.
Trong cuộc khủng hoảng đó, trẻ em là một trong những nhóm chịu tổn thương lớn nhất. WHO ước tính khoảng một nửa số trẻ em trên toàn cầu bị phơi nhiễm với khói thuốc thụ động, dẫn đến hơn 65.000 ca tử vong trẻ em mỗi năm.
Không chỉ chịu tác động từ khói thuốc trong môi trường sống, trẻ em và thanh thiếu niên còn đang trở thành nhóm mục tiêu của các sản phẩm nicotine mới.
Đẩy mạnh truyền thông về phòng chống tác hại của thuốc lá trong môi trường học đường. Ảnh: Lê Hảo
Trên quy mô toàn cầu, hiện có ít nhất 40 triệu trẻ em từ 13-15 tuổi sử dụng các sản phẩm thuốc lá, trong đó khoảng 20 triệu em sử dụng thuốc lá điếu và 15 triệu em sử dụng thuốc lá điện tử. Trẻ em cũng có nguy cơ sử dụng thuốc lá điện tử cao hơn nhiều so với người trưởng thành.
WHO cảnh báo, giới trẻ đang trở thành mục tiêu một cách có chủ đích của ngành công nghiệp thuốc lá. Hương vị hấp dẫn, bao bì bắt mắt và những hình thức tiếp thị gây hiểu lầm được sử dụng để khiến các sản phẩm chứa nicotine trở nên hấp dẫn hơn đối với trẻ em và thanh thiếu niên.
Các sản phẩm như thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng, túi nicotine và các sản phẩm nicotine khác ngày càng đa dạng về thiết kế, hương vị và cách thức sử dụng. Cùng với đó là các chiến thuật marketing, quảng cáo và trưng bày sản phẩm nhằm khiến chúng dễ được nhìn thấy, dễ tiếp cận và hấp dẫn hơn.
Điều đáng lo ngại là những chiến thuật này có thể khiến trẻ em và thanh thiếu niên tiếp xúc với nicotine từ rất sớm.
Nicotine đặc biệt nguy hiểm với não bộ đang phát triển
WHO khẳng định không có sản phẩm chứa nicotine nào là an toàn cho sức khỏe, từ thuốc lá điếu, thuốc lào đến thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng, thuốc lá ngậm hay túi nicotine.
Nicotine là chất gây nghiện rất mạnh và đặc biệt nguy hiểm đối với não bộ đang phát triển của trẻ em và thanh thiếu niên.
Việc tiếp xúc với nicotine trong giai đoạn này có thể ảnh hưởng đến quá trình phát triển não bộ, gây ra những tác động bất lợi đối với nhận thức, khả năng học tập, cảm xúc và sức khỏe tâm thần. Quan trọng hơn, việc bắt đầu sử dụng nicotine càng sớm càng làm gia tăng nguy cơ hình thành sự lệ thuộc và tiếp tục sử dụng trong những năm sau đó.
Khi quá trình nghiện đã hình thành, việc cai thuốc thường khó khăn hơn. Người trẻ cũng có nguy cơ sử dụng đồng thời nhiều sản phẩm nicotine khác nhau, trái ngược với kỳ vọng rằng các sản phẩm thuốc lá mới sẽ giúp "giảm hại".
Các chuyên gia cảnh báo, nếu không có những biện pháp đủ mạnh để ngăn trẻ em tiếp cận nicotine, những thành quả của nhiều năm kiểm soát thuốc lá có nguy cơ bị đảo ngược.
Việt Nam đạt nhiều kết quả nhưng thuốc lá mới đang tăng nhanh trong giới trẻ
Tại Việt Nam, công tác phòng, chống tác hại của thuốc lá đã đạt được nhiều kết quả tích cực sau 13 năm triển khai Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá.
Theo báo cáo tổng kết 13 năm thi hành Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá, tỷ lệ sử dụng thuốc lá điếu thông thường ở nam giới trưởng thành đã giảm. Tỷ lệ phơi nhiễm với khói thuốc thụ động cũng giảm đáng kể tại hộ gia đình, nơi công cộng và nơi làm việc.
Tuy nhiên, trong khi thuốc lá truyền thống có xu hướng giảm, việc sử dụng các sản phẩm thuốc lá mới, đặc biệt là thuốc lá điện tử và thuốc lá nung nóng, lại đang gia tăng nhanh chóng trong giới trẻ.
Xu hướng gia tăng tỷ lệ sử dụng thuốc lá điện tử ở thanh thiếu niên Việt Nam. Ảnh: Thái Bình
Ở người trưởng thành, tỷ lệ sử dụng thuốc lá điện tử cũng tăng từ 0,2% năm 2015 lên 3,6% năm 2020. Trong đó, nhóm 15-24 tuổi có tỷ lệ sử dụng cao nhất, lên tới 7,3%.
Những con số này cho thấy nguy cơ đang chuyển dịch. Nếu các biện pháp kiểm soát chỉ tập trung vào những người đang hút thuốc mà chưa đủ sức ngăn chặn trẻ em và thanh thiếu niên bắt đầu sử dụng nicotine, một thế hệ mới có thể bước vào vòng xoáy nghiện nicotine.
Tại Việt Nam, thuốc lá cũng đang để lại gánh nặng rất lớn về sức khỏe và kinh tế. Mỗi năm có hơn 103.000 người tử vong do các bệnh liên quan đến thuốc lá. Thiệt hại kinh tế do thuốc lá gây ra được ước tính khoảng 108 nghìn tỷ đồng năm 2022, tương đương 1,14% GDP của cả nước.
Đằng sau những con số ấy là hàng triệu gia đình phải đối mặt với bệnh tật, mất mát và chi phí điều trị kéo dài.
Chuyển từ "chữa hậu quả" sang ngăn một thế hệ bắt đầu hút thuốc
Theo các chuyên gia, sự xuất hiện và phát triển nhanh chóng của các sản phẩm nicotine mới đòi hỏi tư duy kiểm soát thuốc lá phải tiếp tục thay đổi. Một trong những hướng tiếp cận đang được nhiều chuyên gia quan tâm là chính sách TFG – Tobacco-Free Generation (Thế hệ không thuốc lá).
Điểm khác biệt căn bản của TFG là thay đổi trọng tâm từ kiểm soát những người đang hút thuốc sang ngăn ngừa những người sẽ hút thuốc trong tương lai.
Theo mô hình này, những người sinh sau một mốc thời gian nhất định sẽ không được phép mua thuốc lá một cách hợp pháp, ngay cả khi đã đủ tuổi trưởng thành. Chính sách không nhằm buộc những người đang hút thuốc phải lập tức từ bỏ sản phẩm họ đang sử dụng, mà tập trung bảo vệ những người chưa từng hút thuốc, đặc biệt là trẻ em và thanh thiếu niên.
Cách tiếp cận này xuất phát từ một thực tế: phần lớn người hút thuốc bắt đầu sử dụng nicotine từ khá sớm. Não bộ ở tuổi vị thành niên đặc biệt nhạy cảm với nicotine, khiến nguy cơ hình thành sự lệ thuộc cao hơn.
Một khi nghiện nicotine đã hình thành, việc cai thuốc trở nên khó khăn và nguy cơ mắc các bệnh liên quan đến thuốc lá tăng lên theo thời gian.
Bởi vậy, thay vì chờ đến khi một người trở thành người hút thuốc rồi mới tìm cách điều trị nghiện hoặc hạn chế tác hại, TFG đặt mục tiêu ngăn chặn hành vi sử dụng ngay từ đầu.
Theo bà Phạm Thị Xuân Thu, cán bộ truyền thông của Tổ chức Y tế cộng đồng toàn cầu Vital Strategies, TFG là chính sách phòng ngừa dài hạn được xây dựng trên nguyên tắc bảo vệ trẻ em trước khi hành vi hút thuốc hình thành.
"Khi một thế hệ không bắt đầu hút thuốc, xã hội có thể từng bước giảm gánh nặng bệnh tật, tử vong sớm và chi phí y tế trong tương lai", bà Phạm Thị Xuân Thu cho hay.
Theo chuyên gia, thay vì tập trung xử lý hậu quả của việc sử dụng thuốc lá, TFG hướng đến việc ngăn chặn nguyên nhân từ gốc. Đây cũng là lý do chính sách này được nhiều chuyên gia đánh giá là một bước tiến mới trong tư duy kiểm soát thuốc lá hiện đại.
Tuy nhiên, để bảo vệ thế hệ trẻ, chính sách không thể chỉ dừng ở việc kiểm soát khả năng mua sản phẩm thuốc lá.
Các chuyên gia cho rằng cần triển khai đồng bộ nhiều giải pháp, từ tăng cường chính sách thuế, kiểm soát quảng cáo và tiếp thị, ngăn chặn việc bán sản phẩm cho người chưa đủ tuổi, kiểm soát các điểm trưng bày sản phẩm, đến xây dựng môi trường học đường và cộng đồng không thuốc lá.
Đặc biệt, cần tăng cường truyền thông để trẻ em, phụ huynh, giáo viên và toàn xã hội nhận diện đúng nguy cơ của nicotine, không để những thông điệp quảng bá về "sản phẩm mới", "công nghệ mới" hay "giảm hại" làm lu mờ bản chất gây nghiện của nicotine.
