Kênh Bắc dài gần 5 km, là tuyến thoát lũ cho khu vực phía bắc đô thị Vinh. Ảnh: Song Hoàng.
Trận mưa ngày 19/9, được xem là lớn nhất trong 41 năm qua tại khu vực đô thị Vinh, (tỉnh Nghệ An) với lượng mưa gần 400mm. Nước tràn vào nhà dân, nhiều tuyến đường biến thành sông, hàng loạt xe chết máy. Mưa lớn là một nguyên nhân, song tình trạng ngập úng cũng cho thấy những vấn đề trong năng lực tiêu thoát nước của đô thị Vinh.
Một nghịch lý dễ nhận thấy là ở một số khu vực, nước trên đường dâng cao, trong khi kênh Bắc ngay bên cạnh vẫn chưa đầy.
Đường ngập, kênh Bắc vẫn còn chỗ chứa nước
Hàng loạt ô tô chìm trong biển nước sau trận mưa kỷ lục gần 400 mm trút xuống đô thị Vinh ngày 19/9. Ảnh: NDCC.
Kênh Bắc dài gần 5km, là một trong những tuyến tiêu thoát nước quan trọng ở phía bắc đô thị Vinh. Lòng kênh khá rộng, hạ lưu có khả năng tiêu thoát tương đối lớn. Nhưng để nước từ đường phố đến được lòng kênh, cả một mạng lưới mương, cống đấu nối phải hoạt động đồng bộ.
Theo đại diện Ban Quản lý bảo trì đường bộ, Sở Xây dựng Nghệ An, nhiều tuyến mương đấu nối với kênh Bắc được xây dựng từ lâu. Một số vị trí không còn đáp ứng khả năng tiêu thoát khi lượng nước tăng đột biến. Nói cách khác, một dòng kênh lớn chưa đủ, mà nước phải có đường đi vào kênh.
Kênh Bắc từng được cải tạo từ năm 2016. Khoảng 1,2km đầu tuyến đã được ngầm hóa; hơn 3km còn lại được xây kè, bố trí hệ thống thu gom nước thải chạy song song. Tại các cửa xả, hệ thống van được thiết kế để hạn chế nước thải chảy trực tiếp vào kênh. Tuy nhiên, sau thời gian vận hành, một số van hoạt động không hiệu quả, nước thải vẫn tác động đến chất lượng dòng kênh, gây đổi màu và phát sinh mùi.
Cơ quan chức năng bố trí máy bơm lưu động, hút nước từ đường Phùng Chí Kiên xả xuống kênh Bắc nhằm giảm ngập úng. Ảnh: NDCC.
Đây cũng là một trong những lý do phương án ngầm hóa toàn tuyến được đặt ra. Theo đồ án điều chỉnh cục bộ quy hoạch chung TP Vinh cũ đang được Sở Xây dựng Nghệ An lấy ý kiến, toàn bộ kênh Bắc được đề xuất ngầm hóa, đồng thời mở rộng đường Nguyễn Sỹ Sách lên 60m.
Theo phương án, tuyến đường có lòng đường chính rộng 36m, bố trí 10 làn xe, cùng dải phân cách, đường gom và vỉa hè. Nếu triển khai, công trình sẽ tạo thêm không gian giao thông và thay đổi đáng kể diện mạo khu vực hai bên kênh. Nhưng dưới con đường rộng 60m ấy sẽ là một công trình có nhiệm vụ không kém phần quan trọng, đưa nước ra khỏi đô thị.
Ông Nguyễn Tiến Thịnh, trú phường Vinh Lộc, đặt câu hỏi, "Bây giờ kênh đang to như vậy, nhưng sau này khi đậy nắp làm đường thì liệu việc tiêu thoát nước của dòng kênh có còn được đảm bảo?".
Kênh Bắc chuyển màu đen, bốc mùi hôi nồng nặc do ô nhiễm từ nguồn nước thải. Ảnh: Song Hoàng.
Đây không chỉ là băn khoăn của một người dân sống cạnh kênh. Khi dòng kênh được đưa xuống lòng đất, mọi yếu tố từ tiết diện dòng chảy, khả năng thu nước mặt đến việc kiểm tra, xử lý sự cố đều phải được tính toán ngay từ đầu. Cống hộp hoặc công trình dẫn nước phải có khẩu độ phù hợp. Hệ thống hố thu, cửa thu nước, giếng kỹ thuật, điểm tiếp cận và phương án nạo vét cũng phải được bố trí đồng bộ. Bởi nếu một đoạn công trình ngầm bị bồi lắng, tắc nghẽn hoặc hư hỏng, việc phát hiện và xử lý sẽ khó hơn nhiều so với một dòng kênh đang hiện hữu trên mặt đất.
Ngầm hóa kênh Bắc và bài toán thoát nước
Một vấn đề khác được đặt ra là nếu chỉ "đậy nắp" kênh Bắc để xử lý ô nhiễm, trong khi nguồn gây ô nhiễm chưa được giải quyết, thì vấn đề vẫn có thể tồn tại. Câu chuyện ngầm hóa kênh Bắc còn có một vấn đề khác, nước thải và rác. Sau trận mưa, trong hồ, mương và cửa cống ở nội thành Vinh xuất hiện đủ loại rác, thùng xốp, chai nhựa, bao bì, túi nilon và nhiều vật dụng sinh hoạt. Tại một số cửa cống, rác ken đặc cản trở dòng chảy.
Đơn vị quản lý hạ tầng đô thị Vinh cho biết, trong quá trình kiểm tra các mương tiêu thoát nước sau mưa lũ, nhân viên phát hiện nhiều loại rác bị cuốn vào hệ thống. Có cả chăn, nệm, vật dụng sinh hoạt cũ bị vứt ra môi trường rồi theo dòng nước xuống các hố ga. Những thứ này mắc trong mương, bịt cửa cống, làm thu hẹp dòng chảy. Khi mưa lớn, vật cản xuất hiện đúng nơi cần thông thoáng nhất.
Ngầm hóa kênh Bắc kết hợp mở rộng giao thông, song cần bảo đảm khả năng tiêu thoát nước. Ảnh: Song Hoàng.
Theo đồ án điều chỉnh cục bộ quy hoạch chung TP Vinh cũ đang được Sở Xây dựng Nghệ An lấy ý kiến, toàn bộ kênh Bắc được đề xuất ngầm hóa, đồng thời mở rộng đường Nguyễn Sỹ Sách lên 60m. Theo phương án, tuyến đường có lòng đường chính rộng 36m, bố trí 10 làn xe, cùng dải phân cách, đường gom và vỉa hè. Nếu được triển khai, dự án sẽ tạo thêm không gian giao thông, đồng thời làm thay đổi đáng kể diện mạo khu vực hai bên kênh.
Nhưng phía dưới tuyến đường mới ấy sẽ là một bài toán không thể xem nhẹ, năng lực tiêu thoát nước của kênh Bắc phải được giữ vững, nhất là trong những trận mưa cực đoan. Khi một tuyến kênh hở được đưa xuống lòng đất, việc tiêu thoát nước không còn dễ quan sát như trước. Tiết diện dòng chảy, khả năng thu nước mặt, các điểm tiếp cận để kiểm tra, nạo vét và xử lý sự cố đều phải được tính toán ngay từ khâu thiết kế.
Điều này càng đáng lưu ý sau trận mưa gần 400mm vừa qua, khi nhiều tuyến đường ở đô thị Vinh ngập sâu. Một công trình ngầm nếu không được tính toán phù hợp với những trận mưa lớn có thể làm phát sinh thêm điểm nghẽn cho hệ thống thoát nước.
Ông Võ Tuấn Anh, Giám đốc Công ty CP Quản lý và Phát triển Hạ tầng Đô thị Vinh cho hay, đây là công trình trọng điểm nên các yếu tố về thiết kế, kiến trúc và kết cấu sẽ được tính toán kỹ. Theo ông, nếu được thiết kế đúng, việc ngầm hóa không ảnh hưởng đến khả năng tiêu thoát nước, đồng thời có thể góp phần giải quyết vấn đề môi trường.
Tuy vậy, ngầm hóa không đồng nghĩa với việc bài toán ô nhiễm sẽ tự được giải quyết. Nước thải chưa được thu gom, xử lý triệt để hay rác theo dòng nước đi vào hệ thống vẫn có thể gây tắc nghẽn và ô nhiễm. Chỉ khác là khi dòng kênh nằm dưới lòng đất, những vấn đề ấy sẽ khó nhìn thấy hơn.
Một tuyến đường 10 làn có thể mở thêm không gian cho giao thông. Nhưng phía dưới tuyến đường ấy cũng cần một "con đường" đủ rộng và đủ năng lực để đưa nước ra khỏi đô thị khi những trận mưa cực đoan lại xuất hiện.
