Bên cạnh việc sử dụng thuốc theo chỉ định của bác sĩ, chế độ dinh dưỡng hợp lý, duy trì vận động thường xuyên và theo dõi đường huyết định kỳ là những yếu tố quan trọng giúp kiểm soát bệnh hiệu quả, giảm nguy cơ biến chứng và nâng cao chất lượng cuộc sống.
Nguyên tắc xây dựng chế độ ăn
Chế độ dinh dưỡng cho người đái tháo đường cần đảm bảo cân đối về năng lượng và đầy đủ các nhóm chất dinh dưỡng.
- Lượng tinh bột trong mỗi bữa ăn cần được duy trì tương đối ổn định, phù hợp với mức độ hoạt động thể lực cũng như thuốc điều trị đang sử dụng.
Mục tiêu của chế độ ăn là duy trì cân nặng hợp lý, giúp người bệnh vẫn có đủ năng lượng cho sinh hoạt hằng ngày nhưng không làm tăng đường huyết quá mức sau ăn hoặc gây hạ đường huyết khi xa bữa.
Bên cạnh đó, chế độ ăn cũng cần góp phần kiểm soát các yếu tố nguy cơ khác như rối loạn mỡ máu, tăng huyết áp và bệnh thận mạn. Thực đơn nên phù hợp với điều kiện kinh tế, tập quán ăn uống của từng địa phương để người bệnh có thể duy trì lâu dài.
- Ưu tiên thực phẩm có chỉ số đường huyết thấp
Một trong những nguyên tắc quan trọng trong chế độ ăn của người bệnh đái tháo đường là lựa chọn thực phẩm có chỉ số đường huyết (Glycemic Index – GI) thấp. Chỉ số GI phản ánh tốc độ làm tăng đường huyết của thực phẩm sau khi ăn.
Theo phân loại, thực phẩm được chia thành ba nhóm:
Chỉ số GI thấp: dưới hoặc bằng 55.
Chỉ số GI trung bình: từ 56–69.
Chỉ số GI cao: từ 70 trở lên.
Những thực phẩm có GI thấp giúp đường huyết tăng chậm hơn sau bữa ăn, góp phần kiểm soát đường huyết ổn định và hạn chế nguy cơ biến chứng.
- Lựa chọn tinh bột thông minh
Tinh bột vẫn là nguồn cung cấp năng lượng cần thiết, tuy nhiên người bệnh nên ưu tiên các loại ngũ cốc nguyên hạt như gạo lứt, yến mạch hoặc các loại ngũ cốc nguyên cám thay thế một phần cơm trắng, bánh mì trắng, bún, phở hay mì gạo. Những thực phẩm này giàu chất xơ, giúp làm chậm quá trình hấp thu đường vào máu.
- Tăng cường đạm thực vật
Việc theo dõi thường xuyên giúp đánh giá hiệu quả điều trị ở người đã mắc bệnh.
Nguồn protein thực vật không chỉ tốt cho sức khỏe tim mạch mà còn giúp ổn định đường huyết. Người bệnh nên bổ sung các loại đậu như đậu xanh, đậu Hà Lan, đậu lăng, các sản phẩm từ đậu nành như đậu phụ, sữa đậu nành không đường cùng các loại hạt như hạt bí đỏ.
- Lựa chọn nguồn đạm động vật ít béo
Bên cạnh đạm thực vật, người bệnh nên sử dụng các nguồn protein động vật ít chất béo như thịt lợn nạc, thịt bò nạc, thịt gà bỏ da, cá, tôm và cua. Đây là những thực phẩm giúp duy trì khối cơ, tạo cảm giác no lâu và hạn chế tăng đường huyết sau ăn.
- Bổ sung chất béo lành mạnh
Thay vì sử dụng mỡ động vật, nên ưu tiên các loại dầu thực vật như dầu ô liu, dầu đậu nành, dầu mè, dầu hạnh nhân hoặc dầu óc chó. Các loại dầu này chứa nhiều acid béo không bão hòa, góp phần bảo vệ sức khỏe tim mạch.
- Ăn nhiều rau xanh và trái cây phù hợp
Rau xanh là nguồn cung cấp chất xơ, vitamin và khoáng chất dồi dào, đồng thời giúp làm chậm hấp thu glucose sau bữa ăn. Người trưởng thành nên bổ sung khoảng 400–500 g rau mỗi ngày, ưu tiên các loại như cải xanh, súp lơ, xà lách, rau dền, cần tây, su hào, cà chua và đậu cô ve.
Đối với trái cây, người bệnh nên lựa chọn các loại có hàm lượng đường thấp hoặc trung bình như bưởi, thanh long, ổi, cam, lê, đu đủ, bơ, mận, dâu tây hoặc quả roi. Nên ăn nguyên quả thay vì uống nước ép để tận dụng lượng chất xơ tự nhiên.
Những thực phẩm cần hạn chế
Để kiểm soát đường huyết hiệu quả, người bệnh cần hạn chế các thực phẩm có chỉ số đường huyết cao và thực phẩm chế biến sẵn.
Các món ăn được chế biến quá mềm như cháo nhuyễn, thức ăn hầm kỹ hoặc các món chiên rán nhiều dầu mỡ có thể làm đường huyết tăng nhanh sau ăn.
Người Việt thường có thói quen sử dụng nhiều cơm trắng, bánh mì trắng, bún, phở, miến hay khoai nướng. Đây đều là những thực phẩm có khả năng làm tăng đường huyết nhanh nên cần kiểm soát khẩu phần hợp lý.
Ngoài ra, người bệnh cũng nên hạn chế nội tạng động vật, mỡ động vật, các loại trái cây sấy khô nhiều đường như nho khô, nhãn sấy, vải sấy; tránh nước ngọt, nước ép trái cây cô đặc, đồ uống có cồn như rượu, bia và hạn chế sử dụng cà phê có đường.
Đồng thời, cần giảm lượng muối và thực phẩm chế biến sẵn nhằm hạn chế nguy cơ tăng huyết áp và các biến chứng tim mạch.
Vận động giúp kiểm soát đường huyết
Bên cạnh chế độ ăn, hoạt động thể lực đóng vai trò quan trọng trong việc tăng hiệu quả sử dụng insulin và giảm đường huyết.
Người bệnh nên duy trì tập thể dục đều đặn khi sức khỏe ổn định, lựa chọn các hình thức vận động phù hợp như đi bộ, đạp xe, bơi lội hoặc tập dưỡng sinh.
Đi bộ sau bữa ăn khoảng 2,5–3 giờ, mỗi lần tối thiểu 20 phút là lựa chọn phù hợp với nhiều người bệnh. Nếu quá bận rộn trong tuần, có thể tăng thời gian vận động vào cuối tuần. Ngoài ra, nên hạn chế ngồi liên tục quá lâu, tăng thời gian đứng và đi lại trong ngày để cải thiện chuyển hóa.
Theo dõi đường huyết định kỳ
Xét nghiệm đường huyết là một trong những xét nghiệm quan trọng trong khám sức khỏe định kỳ. Việc theo dõi thường xuyên giúp phát hiện sớm tiền đái tháo đường hoặc đái tháo đường ở những người chưa có triệu chứng, đồng thời đánh giá hiệu quả điều trị ở người đã mắc bệnh.
Ngoài ra, xét nghiệm đường huyết còn giúp phát hiện các trường hợp hạ đường huyết hoặc rối loạn chuyển hóa để bác sĩ kịp thời điều chỉnh chế độ ăn, luyện tập và thuốc điều trị.
Đái tháo đường là bệnh lý có thể kiểm soát hiệu quả nếu người bệnh tuân thủ điều trị, duy trì chế độ ăn khoa học, tập luyện đều đặn và theo dõi sức khỏe định kỳ. Khi đường huyết được kiểm soát tốt, nguy cơ biến chứng sẽ giảm đáng kể, giúp người bệnh duy trì cuộc sống khỏe mạnh và nâng cao chất lượng cuộc sống.
