Bộ Khoa học và Công nghệ cho biết, trong bối cảnh vi phạm liêm chính nghiên cứu gia tăng trên toàn cầu, Tạp chí khoa học danh giá Nature Index ghi nhận Việt Nam (cùng Ấn Độ và Peru) là những quốc gia đáng chú ý trong việc ban hành chính sách nhằm giảm thiểu vi phạm liêm chính khoa học.
Đáng chú ý, Bộ Khoa học và Công nghệ đã ban hành hướng dẫn về liêm chính khoa học và đạo đức nghề nghiệp trong nghiên cứu khoa học, phát triển công nghệ, với các hình thức xử lý đối với những hành vi như đạo văn, làm giả dữ liệu, thao túng hình ảnh, gian lận trong bình duyệt…gồm cảnh cáo bằng văn bản, xin lỗi công khai và hoàn trả kinh phí nghiên cứu. Các vi phạm được xác nhận sẽ được ghi nhận trên cơ sở dữ liệu quốc gia.
Nature ghi nhận Việt Nam có chế tài mạnh với vi phạm liêm chính khoa học. Ảnh minh họa
Theo Nature, sự phát triển nhanh của hệ thống nghiên cứu cùng áp lực gia tăng số lượng công bố có thể tạo động cơ chạy theo số lượng hơn chất lượng và tính liêm chính. Giai đoạn 2022-2024, Việt Nam có 111 bài báo khoa học bị rút, đứng thứ 11 thế giới về tỷ lệ bài bị rút trong giai đoạn này.
Tác động lâu dài của các quy định mới không chỉ nằm ở xử phạt, mà còn ở đào tạo, cải cách phương thức đánh giá nghiên cứu, cơ chế ghi nhận và khen thưởng, qua đó khuyến khích nghiên cứu nghiêm túc, minh bạch và có trách nhiệm.
Ấn Độ – quốc gia đang nhanh chóng tăng thứ hạng trong Nature Index – đã triển khai một số biện pháp nhằm phát hiện các sai phạm trong nghiên cứu.
Quỹ Nghiên cứu Quốc gia Anusandhan (Anusandhan National Research Foundation - ANRF), một trong những tổ chức tài trợ nghiên cứu lớn nhất Ấn Độ, đã đưa ra các quy định vào tháng 5, yêu cầu những người nộp đơn phải khai báo liệu họ có bài báo nào bị rút lại trong 5 năm qua hay không và giải thích lý do.
Những người nộp đơn cũng phải cam kết rằng các đề xuất xin tài trợ của họ – hoặc những phần lớn trong đó – không được tạo ra bằng các công cụ trí tuệ nhân tạo. ANRF cho biết, ngoài những cam kết do các nhà nghiên cứu cung cấp, cơ quan này có thể sử dụng kết hợp nhiều công cụ để kiểm tra việc sử dụng trí tuệ nhân tạo trong các hồ sơ xin tài trợ.
Động thái này được đưa ra sau thông báo hồi năm ngoái rằng Khung xếp hạng các cơ sở giáo dục quốc gia của Ấn Độ (National Institutional Ranking Framework), nơi công bố bảng xếp hạng chính thức các tổ chức nghiên cứu mỗi năm, sẽ bắt đầu xử phạt những cơ sở có số lượng lớn bài báo bị rút lại, chẳng hạn bằng cách cho điểm âm, qua đó ảnh hưởng đến tổng điểm của các cơ sở này.
Tại Peru, một quốc gia khác đang tăng cường nỗ lực chống sai phạm trong nghiên cứu, các nhà nghiên cứu có nguy cơ bị cắt giảm thu nhập nếu vi phạm quy định.
Chính phủ Peru thông báo vào tháng 3 rằng sẽ bắt đầu cắt các khoản thưởng của những nhà nghiên cứu có công trình bị rút lại, nhằm ngăn chặn những người thực hiện "các hành vi vi phạm đạo đức và liêm chính khoa học".
Thông thường, các học giả Peru tham gia một hoặc nhiều dự án nghiên cứu đủ điều kiện nhận khoản thưởng hằng tháng từ 2.617 đến 4.435 sol Peru (tương đương 780-1.320 USD). Tuy nhiên, những người có một hoặc nhiều bài báo bị rút lại trong 3 năm qua sẽ không còn đủ điều kiện nhận khoản thưởng này.
Động thái trên được đưa ra sau một cuộc điều tra của Chính phủ Peru vào năm 2024 về các mạng lưới "lò sản xuất bài báo" bị cáo buộc hoạt động tại nước này.
Việt Nam cũng đã công bố một khuôn khổ về liêm chính nghiên cứu, trong đó sẽ triển khai một loạt biện pháp kỷ luật đối với hành vi sai phạm, bao gồm cảnh cáo bằng văn bản, buộc xin lỗi công khai và hoàn trả kinh phí nghiên cứu.
