Tôi còn nhớ thời Pháp thuộc, năm 15 tuổi khi học Trường Bưởi, phim câm Napôlêông của đạo diễn Abel Gance chiếu tại rạp Pathé gần đền Bà Kiệu, bờ hồ Hoàn Kiếm, để lại cho tôi một ấn tượng sâu sắc: tờ áp-phích ở cửa rạp chụp cảnh Napôlêông - sĩ quan trẻ tuổi vượt bão tố trên một con thuyền nhỏ căng lá cờ tam tài làm buồm.
Napôlêông I (1769-1821) sinh trong một gia đình qúy tộc nhỏ ở đảo Corse, ông tốt nghiệp Trung uý pháo binh ở Paris. Ông tham gia cách mạng năm 1789, dùng binh giỏi nên 27 tuổi đã được phong tướng, trở thành vị cứu tinh của nền Cộng hoà Pháp bị liên quân các nước vương quyền tấn công. Ông thắng quân Áo ở Ý, đánh thẳng sang Ai Cập, thuộc địa và hậu phương của Anh. Ông bỏ về Pháp nắm chính quyền vào năm 1802, xưng Đế năm 1804. Ông đánh Đông dẹp Bắc, chiếm nhiều đất đai trong 15 năm. Sau khi thua Anh ở một trận thuỷ chiến, ông đành bỏ ý tưởng đổ bộ sang Anh. Nhân dân Tây Ban Nha được Anh giúp đỡ, khởi nghĩa chống lại ông, các dân tộc khác bị đô hộ cũng theo gương. Viễn chinh ở Nga, ông bị thua, rút lui và sau đó bị liên quân các nước đánh bại. Ông thoái vị năm 1814, bị đày ra đảo Elba ở Ý. 10 tháng sau, ông vượt biển về nước, trị vì được 100 ngày thì thua trận ở Bỉ, bị đày ở một hòn đảo giữa Đại Tây dương. Ông chết ở đó năm 52 tuổi.
Napôlêông đã tự tạo cho mình một vài truyền thuyết để tuyên truyền. Ngay từ chiến dịch ở Ý, tờ báo của đạo quân Ý đã tô vẽ một Napôlêông bách chiến bách thắng. Khi làm hoàng đế, ông đi vào sự mến mộ của quần chúng với hình ảnh một người ăn mặc giản dị, thân mật với lính tráng, làm việc 18 giờ một ngày, làm một lúc nhiều việc, giỏi mọi lĩnh vực, muốn ngủ lúc nào cũng được. Các bản tin đủ các thứ tiếng đề cao ông ở mọi nơi. Các bộ môn nghệ thuật như hội họa, điêu khắc, văn học… lấy ông làm đề tài trọng tâm.
 |
Một truyền thuyết xấu về Nalôlêông cũng đồng thời phát sinh. Napôlêông bị coi là con yêu tinh trong các thôn xóm Pháp từ năm 1812 khi ông bắt đầu bại trận liên tiếp trong các cuộc viễn chinh. Dân khổ sở, số người bị bắt đi lính càng đông, thương vong càng nhiều. Hào quang chiến thắng lu mờ, Hoàng đế phải rút quân khỏi Nga, Đức, thoái vị sau khi lãnh thổ Pháp bị chiếm đóng. Liên quân châu Âu không ngừng lên án ông là kẻ xâm lăng. Suốt thế kỷ 19, các nhà văn bảo hoàng từ Chateau Briand đến Léon Daudet miêu tả ông là một chính khách ham quyền lực độc đoán và tàn ác.
Thời kỳ vương quyền lập lại (1817) sau khi Napôlêông bị phế lại rất đen tối ở Pháp: kinh tế khó khăn, uy tín đất nước không còn. Hoàn cảnh ấy khiến người dân thường luyến tiếc thời Napôlêông có bánh mỳ rẻ, khắp châu Âu run sợ trước Hoàng đế Pháp. Thế là trí tưởng tượng của dân gian lại tạo ra một loạt truyền thuyết mới về Napôlêông gần dân, thương lính… thể hiện trong tranh dân gian và các bài ca của Béranger.
Có điều lạ là Napôlêông đi bóp chết tự do các dân tộc ở mọi nơi lại thực tế đi gieo rắc khắp nơi hạt giống tự do, bình đẳng, bác ái của Cách mạng Pháp 1789 mà ông tham gia từ đầu. Năm 1989, Đảng Cộng sản Pháp dự lễ kỷ niệm 200 năm ngày sinh Napôlêông do đồng tình với nhận định này.
Lại có một truyền thuyết về Napôlêông trong chủ nghĩa lãng mạn Pháp. Những thế hệ ra đời sau khi Napôlêông bị phế, sống vào thời kỳ thực dụng, buồn tẻ của các vương triều phục hưng. Họ luyến tiếc thời huy hoàng vang dội những chiến công của Hoàng đế. Cái chết cô đơn của ông cùng những cuộc chiến oai hùng của ông thành những đề tài của văn học lãng mạn trong nhiều thế hệ nhà văn (Hugo, Stendhal, Balzac…). Suy nghĩ về sự tôn sùng Napôlêông, triết gia Đức Nietzsche dựng lên học thuyết “siêu nhân”. Văn nghệ thế kỷ tiếp tục khai thác huyền thoại Napôlêông, nhất là văn học và điện ảnh ở Pháp, Mỹ, Nga.
Năm 1968, sinh viên Pháp nổi dậy chống đại học theo khuôn mẫu Napôlêông. Một dịp cho giới doanh nghiệp dùng hình ảnh Napôlêông làm nhãn hiệu sản xuất rượu, phomát, etxăng… Tại sao hình tượng Napôlêông lại tồn tại? Đủ các ngành quân sự, triết học, giáo dục, luật học, chính trị… vẫn tiếp tục nghiên cứu vị tướng huyền thoại này.
Hữu Ngọc