Ung thư tuyến tiền liệt là bệnh dễ khiến nam giới ngại nói, ngại khám. Một phần vì bệnh liên quan đến tiểu tiện, sinh lý, tuổi tác; phần khác vì nhiều người nghĩ “chưa đau, chưa bí tiểu thì chắc không sao”. Nhưng thực tế, ung thư tuyến tiền liệt giai đoạn sớm thường không có triệu chứng rõ ràng. Khi đã tiểu khó kéo dài, tiểu máu, đau xương hoặc sụt cân, bệnh có thể đã tiến xa hơn.
- Tuyến tiền liệt là gì, vì sao nam giới lớn tuổi hay gặp vấn đề?
- PSA là gì?
- Ai nên trao đổi với bác sĩ về xét nghiệm PSA?
- PSA cao có phải ung thư không?
- Tiểu khó, tiểu đêm có phải dấu hiệu ung thư tuyến tiền liệt?
- Phì đại lành tính và ung thư tuyến tiền liệt khác nhau thế nào?
- Vì sao không nên tầm soát theo kiểu “ai cũng xét nghiệm”?
- Nênchuẩn bị gì khi đi khám?
Điều quan trọng là không biến mọi rối loạn tiểu tiện thành nỗi sợ ung thư. Ở nam giới trung niên và lớn tuổi, tiểu đêm, tiểu yếu, tiểu khó rất thường gặp do phì đại tuyến tiền liệt lành tính. Tuy nhiên, cũng không nên chủ quan. Cách đúng nhất là hiểu ai nên trao đổi với bác sĩ về xét nghiệm PSA, PSA cao có nghĩa gì và khi nào các triệu chứng trở nên đáng lo.
Tuyến tiền liệt là gì, vì sao nam giới lớn tuổi hay gặp vấn đề?
Tuyến tiền liệt là một tuyến nhỏ thuộc hệ sinh sản nam, nằm dưới bàng quang và bao quanh đoạn đầu niệu đạo. Khi còn trẻ, tuyến này thường chỉ bằng khoảng quả óc chó. Theo tuổi, tuyến tiền liệt có xu hướng to lên.
Vì tuyến tiền liệt nằm “ôm” quanh đường tiểu, khi nó phì đại, dòng nước tiểu có thể bị cản trở. Nam giới bắt đầu thấy tiểu yếu, tiểu chậm, phải rặn, tiểu đêm nhiều lần hoặc cảm giác đi tiểu không hết.
Đây là lý do nhiều triệu chứng của phì đại lành tính và ung thư tuyến tiền liệt có thể giống nhau. Cùng là tiểu khó, nhưng nguyên nhân có thể là lành tính, viêm nhiễm hoặc bệnh ác tính. Người bệnh không thể tự phân biệt chỉ bằng cảm giác.
Nam giới trung niên và lớn tuổi nên trao đổi với bác sĩ tiết niệu về PSA, nhất là khi có rối loạn tiểu tiện hoặc tiền sử gia đình
PSA là gì?
PSA là một loại protein do tuyến tiền liệt tạo ra. Xét nghiệm PSA là xét nghiệm máu đo nồng độ chất này trong máu.
PSA có thể tăng khi:
- Tuyến tiền liệt phì đại lành tính.
- Tuyến tiền liệt bị viêm hoặc nhiễm trùng.
- Sau một số thủ thuật, thăm khám hoặc tác động lên tuyến tiền liệt.
- Sau xuất tinh hoặc vận động mạnh tác động vùng tầng sinh môn trong thời gian gần xét nghiệm.
- Ung thư tuyến tiền liệt.
Vì vậy, PSA không phải “cứ cao là ung thư”. Nó giống như một tín hiệu báo rằng tuyến tiền liệt đang có vấn đề cần được bác sĩ đọc trong bối cảnh cụ thể: tuổi, triệu chứng, kích thước tuyến tiền liệt, tiền sử gia đình, thuốc đang dùng và diễn biến PSA theo thời gian.
Ai nên trao đổi với bác sĩ về xét nghiệm PSA?
Không phải mọi nam giới đều cần tự đi xét nghiệm PSA theo phong trào. Việc tầm soát nên là quyết định sau khi đã được tư vấn lợi ích và nguy cơ.
Nhóm nên chủ động trao đổi với bác sĩ gồm:
- Nam giới từ khoảng 50 tuổi trở lên, đặc biệt nếu sức khỏe còn tốt và kỳ vọng sống còn dài.
- Nam giới từ khoảng 45 tuổi nếu có nguy cơ cao.
- Nam giới từ khoảng 40 tuổi nếu cha, anh hoặc em trai từng mắc ung thư tuyến tiền liệt, nhất là mắc khi còn tương đối trẻ.
- Nam giới có rối loạn tiểu tiện kéo dài, tiểu máu, đau vùng chậu, đau xương hoặc sụt cân không rõ lý do.
- Người từng có PSA bất thường hoặc từng được bác sĩ theo dõi bệnh lý tuyến tiền liệt.
Với người cao tuổi có nhiều bệnh nền nặng, việc xét nghiệm PSA cần cân nhắc kỹ hơn, vì không phải phát hiện ung thư nào cũng đem lại lợi ích điều trị rõ ràng. Có những ung thư tuyến tiền liệt phát triển rất chậm, trong khi xét nghiệm, sinh thiết và điều trị có thể gây lo lắng, đau, nhiễm trùng, rối loạn tiểu tiện hoặc ảnh hưởng chức năng sinh lý.
PSA cao có phải ung thư không?
PSA cao chỉ nói rằng cần kiểm tra thêm. Bác sĩ có thể hẹn xét nghiệm lại sau một thời gian, nhất là nếu nghi ngờ PSA tăng tạm thời do viêm, nhiễm trùng hoặc yếu tố gần ngày xét nghiệm. Trong một số trường hợp, bác sĩ có thể thăm khám trực tràng, siêu âm, chụp cộng hưởng từ, làm thêm xét nghiệm hoặc chỉ định sinh thiết nếu nguy cơ đủ cao.
Điều đáng tránh là hai thái cực:
- Thấy PSA cao rồi hoảng sợ, tự kết luận ung thư.
- Thấy PSA chỉ tăng nhẹ rồi bỏ qua hoàn toàn.
PSA cần được đọc bởi bác sĩ, không nên được hiểu như một con số đơn độc.
Tiểu khó, tiểu đêm có phải dấu hiệu ung thư tuyến tiền liệt?
Tiểu khó, tiểu yếu, tiểu ngắt quãng, tiểu đêm nhiều, tiểu không hết thường gặp ở nam giới bị phì đại tuyến tiền liệt lành tính. Đây là tình trạng không phải ung thư, nhưng có thể gây khó chịu, mất ngủ, nhiễm trùng tiểu hoặc bí tiểu nếu nặng.
Tuy nhiên, nam giới nên đi khám nếu:
- Tiểu khó ngày càng nặng.
- Bí tiểu hoặc phải rặn nhiều mới tiểu được.
- Tiểu máu.
- Đau khi tiểu, sốt, ớn lạnh.
- Đau vùng chậu, đau lưng dưới kéo dài.
- Sụt cân, mệt mỏi không rõ lý do.
- Đau xương, nhất là đau lưng, hông, xương chậu, đau tăng dần.
- Rối loạn tiểu tiện kèm PSA bất thường.
Các dấu hiệu này không đồng nghĩa chắc chắn là ung thư, nhưng là lý do cần được bác sĩ chuyên khoa tiết niệu đánh giá.
Phì đại lành tính và ung thư tuyến tiền liệt khác nhau thế nào?
Có thể hiểu ngắn gọn như sau:
Phì đại lành tính tuyến tiền liệt là tuyến tiền liệt to lên theo tuổi, chèn ép đường tiểu. Bệnh không phải ung thư và không “biến thành” ung thư theo cách trực tiếp. Triệu chứng thường là tiểu yếu, tiểu đêm, tiểu chậm, tiểu không hết.
Ung thư tuyến tiền liệt là khi tế bào trong tuyến tiền liệt phát triển bất thường, mất kiểm soát. Giai đoạn sớm có thể không gây triệu chứng. Khi bệnh tiến triển, có thể gây tiểu máu, đau xương, sụt cân, mệt mỏi hoặc rối loạn tiểu tiện nặng hơn.
Điểm khó là hai tình trạng này có thể cùng tồn tại ở một người. Một người bị phì đại lành tính vẫn có thể mắc ung thư tuyến tiền liệt. Vì vậy, bác sĩ không chỉ hỏi triệu chứng mà còn cần khám, xét nghiệm và theo dõi.
Tiểu khó, tiểu máu, đau xương hoặc sụt cân không rõ lý do là những dấu hiệu nam giới không nên trì hoãn thăm khám
Vì sao không nên tầm soát theo kiểu “ai cũng xét nghiệm”?
Tầm soát ung thư tuyến tiền liệt có lợi khi phát hiện được bệnh có nguy cơ tiến triển và điều trị sớm. Nhưng xét nghiệm PSA cũng có mặt trái: kết quả dương tính giả, lo lắng, sinh thiết không cần thiết, phát hiện những ung thư rất chậm mà có thể cả đời không gây hại.
Vì vậy, nhiều khuyến cáo hiện nay không cổ vũ xét nghiệm đại trà cho mọi nam giới, mà nhấn mạnh quyết định cá nhân hóa. Người đàn ông cần được giải thích rõ: xét nghiệm giúp gì, có thể gây lo lắng gì, nếu PSA cao thì bước tiếp theo là gì, sức khỏe tổng thể của mình có phù hợp để theo dõi hoặc điều trị nếu phát hiện bệnh không.
Tầm soát tốt không phải là làm càng nhiều càng yên tâm, mà là làm đúng người, đúng thời điểm và đọc kết quả đúng cách.
Nên chuẩn bị gì khi đi khám?
Trước khi khám tiết niệu hoặc trao đổi về PSA, nam giới nên chuẩn bị:
- Tuổi, bệnh nền và thuốc đang dùng.
- Tiền sử gia đình: cha, anh, em trai có ai mắc ung thư tuyến tiền liệt không.
- Triệu chứng tiểu tiện: bắt đầu từ khi nào, tiểu đêm mấy lần, có tiểu máu không.
- Kết quả PSA cũ nếu đã từng xét nghiệm.
- Tiền sử viêm tuyến tiền liệt, nhiễm trùng tiểu, bí tiểu, đặt sonde.
- Mức độ ảnh hưởng đến giấc ngủ, sinh hoạt, công việc.
Một chi tiết nhỏ nhưng quan trọng: đừng chỉ đi xét nghiệm rồi tự tra kết quả trên mạng. Hãy để bác sĩ giải thích con số đó trong toàn bộ bối cảnh sức khỏe của bạn.
Điều nam giới cần nhớ
Ung thư tuyến tiền liệt không nên bị xem nhẹ, nhưng cũng không nên biến thành nỗi sợ mơ hồ. Tiểu khó ở tuổi trung niên có thể là phì đại lành tính, PSA cao có thể do viêm hoặc nhiều nguyên nhân khác. Nhưng tiểu máu, đau xương, sụt cân, mệt mỏi, tiểu khó tăng dần hoặc có tiền sử gia đình là những dấu hiệu cần đi khám.
Với nam giới Việt, bước đầu tiên không phải là chạy theo một công nghệ mới hay xét nghiệm theo phong trào. Bước đầu tiên là dám nói với bác sĩ về tuyến tiền liệt, về tiểu tiện, về PSA và về nguy cơ cá nhân của chính mình.
