Sau một vụ va chạm trên không vào năm 1958, Không quân Mỹ buộc phải thả quả bom hydro nặng gần 3,5 tấn xuống vùng biển ngoài khơi bang Georgia. Dù huy động lực lượng tìm kiếm quy mô lớn trong suốt 10 tuần, quân đội Mỹ vẫn không thể thu hồi được vũ khí này.
Máy bay Boeing B-47B cất cánh bằng tên lửa hỗ trợ, ngày 15/4/1954. (Nguồn: Không quân Mỹ)
Cho đến ngày nay, nhiều người tin rằng quả bom vẫn đang nằm sâu dưới lớp bùn ở vịnh Wassaw, gần đảo Tybee, trở thành một trong những vũ khí hạt nhân thất lạc nổi tiếng nhất thời Chiến tranh Lạnh.
Sự việc xảy ra vào đêm 5/2/1958, khi một máy bay ném bom Boeing B-47 Stratojet thuộc Phi đội ném bom 375 của Bộ Tư lệnh Không quân Chiến lược Mỹ (SAC) đang thực hiện nhiệm vụ diễn tập chiến đấu gần thành phố Savannah, bang Georgia. Chiếc B-47 cất cánh từ căn cứ không quân Homestead ở bang Florida, để tham gia cuộc tập trận phòng không ban đêm.
Trong quá trình diễn tập, chiếc B-47 bất ngờ va chạm với một máy bay tiêm kích đánh chặn F-86 Sabre do Trung úy Clarence Stewart điều khiển. Cú va chạm ở tốc độ cao khiến chiếc F-86 bị phá hủy hoàn toàn. Phi công Stewart kịp nhảy dù thoát hiểm, trong khi chiếc B-47 chịu hư hại nghiêm trọng với một động cơ bị hỏng và thùng nhiên liệu trên cánh bị rách.
Điều đáng lo ngại là trong khoang bom của chiếc B-47 lúc đó đang mang theo một quả bom nhiệt hạch Mark 15 Mod Zero.
Đại tá Howard Richardson, chỉ huy chiếc B-47, nhanh chóng nhận ra rằng việc cố hạ cánh với một máy bay hư hỏng nhưng vẫn mang theo bom nhiệt hạch là vô cùng nguy hiểm. Nếu máy bay gặp nạn trong quá trình tiếp đất hoặc thuốc nổ thông thường bên trong quả bom phát nổ ngoài ý muốn, hậu quả có thể rất nghiêm trọng.
Sau khi xin phép Bộ Tư lệnh Không quân Chiến lược, Richardson được chấp thuận thả bỏ quả bom. Ở độ cao khoảng 2.200 mét, phía trên vịnh Wassaw gần đảo Tybee, quả bom được thả xuống vùng biển nông ven bờ. Sau đó, chiếc B-47 tiếp tục bay về căn cứ không quân Hunter gần Savannah và hạ cánh an toàn.
Ngay sau sự cố, quân đội Mỹ mở một chiến dịch tìm kiếm khổng lồ nhằm thu hồi quả bom nhiệt hạch.
Đây được xem là một trong những chiến dịch thu hồi vũ khí hạt nhân lớn nhất thời Chiến tranh Lạnh. Hải quân Mỹ huy động thợ lặn, tàu quét mìn, trực thăng, máy xúc gầu kéo cùng các đội phá hủy vật nổ dưới nước để rà soát khu vực trong suốt khoảng 10 tuần.
Các lực lượng tìm kiếm sử dụng sonar, kết hợp với việc khảo sát trực tiếp trên hàng chục km đầm lầy, bãi bùn và đáy biển nông quanh đảo Tybee.
Tất cả đều hiểu rõ mức độ nghiêm trọng của sự việc. Nếu quả bom không được tìm thấy, nó sẽ tiếp tục nằm dưới đáy biển với nguy cơ gây ô nhiễm hoặc rơi vào tay những người không mong muốn.
Tuy nhiên, mọi nỗ lực đều thất bại. Nguyên nhân chủ yếu xuất phát từ điều kiện địa hình đặc biệt phức tạp của vịnh Wassaw. Khu vực này có thủy triều thay đổi liên tục, lớp bùn và trầm tích dày, tầm nhìn dưới nước gần như bằng không cùng địa hình đáy biển luôn biến đổi.
Các chuyên gia cho rằng một vật thể nặng khoảng 3,45 tấn như bom Mark 15 có thể nhanh chóng lún sâu xuống nhiều lớp bùn ngay sau khi rơi xuống nước.
Một số nhà phân tích nhận định quả bom hiện có thể bị chôn vùi dưới hàng chục mét trầm tích. Một giả thuyết khác cho rằng dòng chảy ven biển có thể đã khiến nó dịch chuyển xa hơn so với vị trí ban đầu. Sau khoảng 10 tuần tìm kiếm không có kết quả, Bộ Quốc phòng Mỹ chính thức tuyên bố quả bom là "mất tích không thể tìm thấy".
Tuyên bố này giúp khép lại chiến dịch tìm kiếm về mặt hành chính, nhưng không thể xóa bỏ những lo ngại về việc một vũ khí nhiệt hạch vẫn còn nằm đâu đó ngoài khơi bang Georgia.
Quả bom Mark 15 là một trong những loại bom nhiệt hạch hạng nhẹ đầu tiên được Mỹ đưa vào trang bị. Thế nhưng, khái niệm "hạng nhẹ" chỉ mang tính tương đối. Loại bom này dài khoảng 3,35 m, đường kính gần 86 cm, nặng khoảng 3,45 tấn và có sức công phá từ 1,7 đến 3,8 megaton, tùy từng cấu hình.
Để dễ hình dung, quả bom nguyên tử Mỹ thả xuống Hiroshima năm 1945 chỉ có sức nổ khoảng 15 kiloton. Như vậy, ở cấu hình mạnh nhất, Mark 15 có sức công phá lớn hơn hơn 100 lần.
Mark 15 sử dụng thiết kế nhiệt hạch nhiều tầng dựa trên nguyên lý Teller-Ulam, nền tảng của hầu hết các loại bom hydro hiện đại. Nó được chế tạo để phá hủy các mục tiêu quy mô rất lớn trong trường hợp Chiến tranh Lạnh leo thang thành xung đột hạt nhân toàn diện với Liên Xô.
Một trong những câu hỏi lớn nhất là liệu quả bom khi được thả xuống biển có thực sự là một vũ khí hạt nhân hoàn chỉnh hay không. Trong nhiều năm, các nguồn tin chính thức của Mỹ khẳng định thiết bị này không mang lõi hạt nhân cần thiết để kích hoạt phản ứng nhiệt hạch. Theo cách giải thích đó, quả bom chỉ là một thiết bị huấn luyện có chứa vật liệu phóng xạ chứ không thể tạo ra vụ nổ hạt nhân.
Dù vậy, cuộc tranh luận trở nên gay gắt hơn sau khi xuất hiện một bức thư năm 1966 của Trợ lý Bộ trưởng Quốc phòng W.J. Howard gửi Quốc hội Mỹ. Trong thư, ông mô tả đây là một "vũ khí hạt nhân hoàn chỉnh, đã được lắp ráp đầy đủ".
Chi tiết này khiến nhiều chuyên gia đặt câu hỏi liệu quả bom có chứa lõi plutonium hoạt động, chỉ chứa uranium hay thực sự đã ở trạng thái sẵn sàng chiến đấu khi bị thả xuống.
Một số tài liệu của SAC cho thấy các chuyến bay huấn luyện thời kỳ đó thường không mang đầu đạn hạt nhân hoạt động. Hệ thống lưu trữ hồ sơ thời Chiến tranh Lạnh không đầy đủ, trong khi SAC nổi tiếng với mức độ bảo mật cực cao.
Đến nay, vẫn chưa có bằng chứng công khai nào đủ sức khẳng định quả bom Mark 15 bị đánh mất gần đảo Tybee là vũ khí hạt nhân hoàn chỉnh hay chỉ là phiên bản huấn luyện.
Năm 2004, vụ việc bất ngờ thu hút sự chú ý trở lại khi cựu sĩ quan Không quân Derek Duke tuyên bố đã phát hiện tín hiệu phóng xạ gần khu vực nghi là nơi quả bom rơi.
Không quân Mỹ đã tiến hành điều tra, nhưng kết luận rằng lượng phóng xạ được ghi nhận nhiều khả năng xuất phát từ các mỏ khoáng vật monazit tự nhiên vốn phổ biến dọc bờ biển đông nam nước Mỹ.
Sau kết luận này, không có chiến dịch tìm kiếm hay thu hồi mới nào được triển khai.
Theo đánh giá của nhiều chuyên gia, ngay cả trong trường hợp quả bom được lắp ráp hoàn chỉnh thì khả năng tự phát nổ hạt nhân gần như không thể xảy ra, bởi vũ khí nhiệt hạch chỉ hoạt động khi trải qua quy trình kích nổ cực kỳ chính xác với nhiều hệ thống kích hoạt đồng bộ.
Dẫu vậy, những lo ngại vẫn chưa biến mất. Bom Mark 15 vẫn chứa lượng lớn thuốc nổ thông thường cùng các vật liệu phóng xạ. Sau hàng chục năm nằm dưới đáy biển, hiện tượng ăn mòn có thể làm phát tán một số chất gây ô nhiễm ra môi trường.
Ngược lại, nhiều chuyên gia cũng cho rằng nếu quả bom đã bị chôn sâu dưới hàng chục mét bùn thì việc đào bới để thu hồi có thể còn nguy hiểm hơn việc để nguyên hiện trạng.
Lầu Năm Góc trong nhiều năm qua gần như duy trì quan điểm không tiếp tục triển khai các chiến dịch trục vớt mới.
Sự cố Tybee cũng không phải là tai nạn hạt nhân duy nhất của Mỹ trong thời Chiến tranh Lạnh. Sau đó còn xảy ra các sự cố nổi tiếng khác như vụ Goldsboro ở bang Bắc Carolina năm 1961, Palomares tại Tây Ban Nha năm 1966 và Thule ở Greenland năm 1968.
