Hệ thống của Iran không chỉ bao gồm các tổ hợp nội địa như Bavar-373 hay Khordad-15, mà còn có sự hiện diện của hệ thống tên lửa phòng không tầm xa S-300PMU-2 do Nga sản xuất, loại vũ khí được triển khai để bảo vệ thủ đô Tehran và các mục tiêu chiến lược quan trọng.
Hệ thống phóng từ hệ thống phòng không S-300. (Nguồn: MW)
Tuy nhiên, điều ít người biết là Mỹ, Israel và các đồng minh NATO đã chuẩn bị suốt nhiều năm để tìm cách đối phó với hệ thống S-300. Ngay sau khi Chiến tranh Lạnh kết thúc và khối Hiệp ước Warsaw tan rã, nhiều quốc gia Đông Âu sở hữu các phiên bản đầu của S-300 đã gia nhập NATO. Điều này tạo ra cơ hội hiếm có để phương Tây tiếp cận và nghiên cứu trực tiếp loại hệ thống phòng không từng được coi là "lá chắn thép" của Liên Xô.
Ukraine là quốc gia thừa hưởng kho S-300 lớn từ thời Liên Xô, được cho là đã cung cấp một số biến thể như S-300PS hoặc S-300PT cho Mỹ phục vụ nghiên cứu. Dù các phiên bản này kém hiện đại hơn so với dòng S-300PM ra đời sau năm 1992, chúng vẫn giúp các chuyên gia phương Tây hiểu rõ hơn về nguyên lý vận hành, radar và cấu trúc chỉ huy của hệ thống.
Một bước tiến quan trọng khác đến từ Hy Lạp. Khi quốc gia này tiếp nhận hệ thống S-300PMU-1 vốn ban đầu được bán cho Cyprus, Athens đã cho phép các đồng minh NATO và Israel tiếp cận để huấn luyện. Nhờ đó, các lực lượng không quân phương Tây có cơ hội thực hiện các cuộc diễn tập mô phỏng tấn công vào mục tiêu được bảo vệ bởi S-300.
Các cuộc tập trận này mang lại nhiều lợi ích chiến thuật. Chúng giúp phi công và chuyên gia tác chiến điện tử làm quen với dải tần radar của S-300, thử nghiệm các biện pháp gây nhiễu điện tử, đồng thời phát triển chiến thuật tấn công để xuyên thủng hệ thống phòng không tầm xa này. Trong một số cuộc tập trận, hệ thống S-300 của Hy Lạp thậm chí còn phóng tên lửa thật, cho phép NATO đánh giá chính xác hơn về tầm bắn và khả năng phản ứng của tổ hợp.
Song song với các cuộc huấn luyện, Mỹ và Israel cũng nhiều lần cử các phái đoàn tới Ukraine để tìm hiểu sâu hơn về quy trình vận hành của S-300, từ chế độ radar, hệ thống chỉ huy – kiểm soát cho tới những điểm yếu tiềm tàng có thể khai thác trong chiến đấu.
Trong những năm gần đây, cuộc xung đột Nga-Ukraine cũng mang lại cho Mỹ thêm cơ hội thu thập dữ liệu về các biến thể hiện đại của S-300. Kể từ năm 2022, Không quân Mỹ đã triển khai tiêm kích F-35A bay gần khu vực chiến sự để thực hiện các nhiệm vụ thu thập tình báo điện tử, theo dõi hoạt động của các hệ thống phòng không Nga, bao gồm cả các biến thể S-300 mới hơn.
Đại tá Craig Andrle, chỉ huy Đội máy bay chiến đấu số 388 của Mỹ, từng tiết lộ rằng các chuyến bay này giúp thu thập lượng dữ liệu khổng lồ về hoạt động radar. Theo ông, máy bay "liên tục cảm nhận và thu thập thông tin", thậm chí có thể phát hiện khi một hệ thống S-300 hoạt động ở chế độ tác chiến mà trước đó chưa từng được ghi nhận. Trong hệ thống phân loại của NATO, các biến thể S-300PMU-1 và S-300PMU-2 được gọi chung là SA-20.
Khả năng đối phó với S-300 không chỉ có ý nghĩa trong trường hợp Iran. Nhiều quốc gia khác như Trung Quốc, Nga, Algeria cũng vận hành các biến thể của hệ thống này. Ngoài ra, Triều Tiên được cho là đã phát triển hệ thống phòng không Pyongae-5 dựa trên công nghệ chuyển giao từ chương trình S-300PMU-1.
Chính vì vậy, việc nghiên cứu cách vô hiệu hóa S-300 trở thành ưu tiên dài hạn của quân đội Mỹ. Tháng 11/2025, Thủy quân lục chiến Mỹ thậm chí đã sử dụng các mô hình kích thước thật của hệ thống phòng không tương tự S-300 trong cuộc tập trận Resolute Hunter 26-1, tại căn cứ không quân hải quân Fallon. Các mục tiêu giả lập này được dựng lên để mô phỏng những trận đánh thực tế với hệ thống phòng không Nga.
Giới phân tích cho rằng Iran có thể đã cải tiến đáng kể hệ thống S-300PMU-2 của mình so với các phiên bản trước, nhằm giảm nguy cơ bị khai thác các điểm yếu đã lộ trong quá trình NATO nghiên cứu. Tuy nhiên, mức độ hiệu quả của những cải tiến đó vẫn chưa rõ ràng.
Theo nhiều đánh giá, năng lực phòng không của Iran đáng lẽ có thể được tăng cường mạnh trong tương lai gần nếu nước này nhận được các tiêm kích Su-35 từ Nga. Những máy bay này có khả năng chia sẻ dữ liệu mục tiêu với hệ thống phòng không mặt đất, giúp tăng đáng kể khả năng phát hiện và đánh chặn mục tiêu từ xa.
Dù vậy, việc Mỹ và Israel phát động chiến dịch quân sự trước khi các tiêm kích này được bàn giao đã khiến kế hoạch tăng cường năng lực phòng không của Iran chưa kịp hoàn thiện.
