1. Nguy cơ ung thư tuyến tiền liệt ở nhóm nam giới cao tuổi
Theo ước tính GLOBOCAN 2024 của Cơ quan Nghiên cứu Ung thư Quốc tế (IARC), thế giới ghi nhận khoảng 1,55 triệu ca mắc mới ung thư tuyến tiền liệt, chiếm 7,5% tổng số ca ung thư mới ở cả hai giới. Đây là bệnh ung thư phổ biến thứ hai ở nam giới, sau ung thư phổi. Tại Việt Nam, số ca mắc mới ung thư tuyến tiền liệt ước tính là 2.045 ca trong năm 2024.
Ung thư tuyến tiền liệt thường tiến triển âm thầm trong giai đoạn đầu. Nhiều người không có biểu hiện bất thường cho đến khi khối u phát triển hoặc lan rộng. Khi bệnh tiến triển, người bệnh có thể gặp tình trạng tiểu khó, dòng nước tiểu yếu, tiểu nhiều lần về đêm, tiểu ra máu hoặc đau khi đi tiểu. Ở giai đoạn muộn, ung thư di căn xương có thể gây đau vùng hông, lưng hoặc xương.
Tuổi tác là yếu tố nguy cơ quan trọng. Bệnh thường gặp ở nam giới lớn tuổi, đặc biệt sau 50 tuổi. Nguy cơ cũng tăng ở người có cha, anh/em trai hoặc con trai từng mắc ung thư tuyến tiền liệt, nhất là khi người thân được chẩn đoán ở độ tuổi còn trẻ. Một số biến đổi gene di truyền như BRCA2 cũng có liên quan đến nguy cơ mắc bệnh.
2. Vì sao ACS thay đổi hướng dẫn sàng lọc ung thư tuyến tiền liệt?
Theo hướng dẫn mới của ASC, nam giới có nguy cơ trung bình từ 50 - 69 tuổi được khuyến nghị xét nghiệm PSA 2 năm/lần. Ảnh minh họa
Ngày 12/11/2026, Hiệp hội Ung thư Hoa Kỳ (ACS) công bố hướng dẫn sàng lọc ung thư tuyến tiền liệt mới, lần đầu cập nhật kể từ năm 2010. Điểm đáng chú ý là tổ chức này chuyển sang khuyến nghị xét nghiệm kháng nguyên đặc hiệu tuyến tiền liệt (PSA) định kỳ cho nam giới thuộc những nhóm tuổi và nguy cơ xác định.
Theo hướng dẫn mới, nam giới có nguy cơ trung bình từ 50 - 69 tuổi được khuyến nghị xét nghiệm PSA 2 năm/lần. Những người có nguy cơ cao, bao gồm nam giới da đen và người có tiền sử gia đình mắc bệnh đáng kể, nên bắt đầu từ 45 tuổi với tần suất hằng năm. Nam giới có một người thân bậc một được chẩn đoán từ 65 tuổi trở lên được khuyến nghị xét nghiệm 2 năm/lần từ 45 - 69 tuổi.
Với nhóm 70 - 74 tuổi, quyết định tiếp tục sàng lọc cần được cá thể hóa. ACS không khuyến nghị sàng lọc thường quy từ 75 tuổi trở lên, đặc biệt không khuyến nghị ở người từ 80 tuổi hoặc có tuổi thọ dự kiến dưới 10 năm.
Sự thay đổi này dựa trên bằng chứng mới cho thấy xét nghiệm PSA có thể giúp giảm tử vong do ung thư tuyến tiền liệt và giảm nguy cơ phát hiện bệnh ở giai đoạn tiến triển. Những tiến bộ trong chẩn đoán hình ảnh, đánh giá nguy cơ và theo dõi tích cực cũng giúp hạn chế sinh thiết, điều trị không cần thiết đối với những khối u phát triển chậm.
Tuy nhiên, cần lưu ý đây là hướng dẫn của một tổ chức chuyên môn tại Hoa Kỳ, không phải quy định sàng lọc áp dụng chung cho mọi quốc gia.
3. Nam giới Việt Nam có nên xét nghiệm PSA định kỳ?
Xét nghiệm PSA là xét nghiệm máu đo nồng độ kháng nguyên đặc hiệu tuyến tiền liệt, một loại protein do các tế bào tuyến tiền liệt sản xuất. Nồng độ PSA tăng có thể là dấu hiệu cảnh báo ung thư nhưng không đủ để kết luận mắc bệnh.
Phì đại tuyến tiền liệt lành tính, viêm tuyến tiền liệt và một số tình trạng khác cũng có thể làm tăng PSA. Ngược lại, một số người mắc ung thư tuyến tiền liệt vẫn có kết quả PSA không tăng rõ rệt.
Vì vậy, nam giới Việt Nam không nên tự động áp dụng nguyên vẹn các mốc tuổi của ACS hoặc tự đi xét nghiệm theo một lịch cố định mà chưa được bác sĩ chuyên khoa tư vấn. Nam giới từ 50 tuổi, đặc biệt người có tiền sử gia đình mắc bệnh hoặc có yếu tố nguy cơ di truyền, nên chủ động trao đổi với bác sĩ chuyên khoa tiết niệu về lợi ích và hạn chế của xét nghiệm PSA.
Với người có triệu chứng bất thường như tiểu khó kéo dài, tiểu ra máu hoặc đau xương không rõ nguyên nhân, cần đi khám để được đánh giá và chẩn đoán. Đây là khám khi có dấu hiệu nghi ngờ, khác với sàng lọc ở người chưa có triệu chứng.
4. PSA tăng cao không đồng nghĩa chắc chắn mắc ung thư
Một trong những điều quan trọng nam giới cần hiểu là kết quả PSA bất thường không đồng nghĩa chắc chắn có ung thư tuyến tiền liệt. Theo ACS, nếu PSA từ 3 ng/ml trở lên ở nam giới dưới 70 tuổi hoặc từ 6,5 ng/ml trở lên ở nhóm 70 - 74 tuổi, bác sĩ cần đánh giá thêm. Xét nghiệm thường được lặp lại trong khoảng 2 tuần đến 3 tháng để xác nhận kết quả.
Nếu PSA vẫn tăng, bác sĩ có thể chỉ định chụp cộng hưởng từ (MRI) tuyến tiền liệt hoặc xét nghiệm dấu ấn sinh học nhằm đánh giá nguy cơ, từ đó cân nhắc sinh thiết. Không phải mọi trường hợp PSA tăng đều cần sinh thiết ngay.
Việc sàng lọc cũng có những mặt hạn chế như dương tính giả, lo lắng không cần thiết, sinh thiết gây chảy máu hoặc nhiễm trùng và nguy cơ phát hiện những khối u phát triển chậm, không ảnh hưởng đáng kể đến tuổi thọ.
Đối với ung thư tuyến tiền liệt nguy cơ thấp, theo dõi tích cực có thể là lựa chọn ban đầu thay vì phẫu thuật hoặc xạ trị ngay. Người bệnh được kiểm tra PSA, chụp MRI và sinh thiết khi cần thiết; điều trị sẽ được cân nhắc nếu có dấu hiệu bệnh tiến triển.
Nam giới cần chủ động tìm hiểu nguy cơ, không bỏ qua các dấu hiệu bất thường nhưng cũng không nên quá lo lắng hoặc lạm dụng xét nghiệm. Quyết định sàng lọc cần dựa trên tuổi, tiền sử gia đình, sức khỏe tổng thể và tư vấn của bác sĩ.
